بسيارى از رجال اماميه و علماى شيعه ، در حالتى از اختفا زندگى مى نموده اند . بروز شخصيت علمى و ممتاز كلينى ، در نيمه دوم از زندگى اش و قبل از سفر به عراق بوده است . [١] اجمالاً مى توان گفت كه كلينى ، در اين مرحله از حياتش ، با توجّه به اشتياقش به جمع آورى احاديث معصومان عليهم السلام ، مسافرت هايى به بلاد و كشورهاى اسلامى مانند دمشق ، بعلبك و تفليس و نيز ملاقات هايى با مشايخ و دانشمندان اسلامى داشته و پس از مهاجرتش به بغداد ، به منزلت و شهرتِ با شكوهى دست يافته است . [٢] امر مسلّم اين است كه مجموعه ارزشمند الكافى ، در مدت بيست سال ، سامان يافته است ؛ [٣] ولى چند سؤال باقى است :

١ . مهاجرت كلينى به بغداد ، در چه سالى بوده است؟

بديهى است كه كلينى ، در دو سال آخر زندگى اش (٣٢٧ ـ ٣٢٩ ق) در بغداد سكونت داشته است . [٤] برخى قائل اند كه اين سكونتِ قطعىِ كلينى ، گواه است كه وى ، ساليان آخر عمرش را ـ كه مدت آن نامشخّص است ـ ، در بغداد سپرى كرده است . [٥] عقيده اى نيز حكايت دارد كه با ملاحظه فهرست مشايخ كلينى ـ كه بيشتر ايشان از اشعريان قم هستند ـ ، مشخّص مى شود كه او روزگار درازى در قم به سر برده و از محضر اساتيد و مشايخ آن جا (همانند على بن ابراهيم قمى) بهره جسته است و چون مشايخ بزرگى كلينى در قم رحلت نمودند ، وى در حدود ٣٠٨ ـ ٣٠٩ هجرى ، به بغداد مهاجرت مى كند . اين مهاجرت نمى تواند بعد از ٣١٠ ق اتفاق افتاده

[١] همان ، ص ١٦٠ .[٢] همان ، ص ١٦١ .[٣] رجال النجاشى ، ص ٢٦٦ .[٤] الاستبصار ، ج ٢ ، ص ٣٥٢ .[٥] الكافى و الكينى ، ص ١٦٢ .