اللّه صلى الله عليه و آله و سننه و أيّامه». [١] پس بخارى قرار بوده است در كتاب خود از ميان احاديث رسيده از پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در هر موضوع ، خواه به عقايد مرتبط باشد يا اخلاق، فقه، تاريخ، آداب اجتماعى، جنگ هاى آن حضرت عليه السلام ، داستان هاى انبيا عليهم السلام ، تفسير قرآن يا دعاء يا مناقب يا... آنچه را صحيح و با سند پيوسته مى دانسته ، بياورد. واژه «الجامع» دقيقا به همين فراگيرى و تنوّع موضوعى اشاره دارد. امّا هدف اساسى كلينى ، نگارش كتاب جامع حديثى به معناى دقيق واژه جامع نبوده است تا در آن ، به هر موضوعى كه درباره آن حديثى وجود دارد بپردازد و يك يا چند حديث درباره آن گزارش كند ؛ بلكه خواست اصلى كلينى ، نگارش كتابى بوده است كه جوينده علم دين را بسنده باشد و هدايت خواه ، بدان ، راه رشد را بيابد . مى دانيم كه معارف دين ، بر سه بنياد : عقايد، اخلاق و احكام استوار است. پس به ناچار ، در كتابى كه علم دين را مى آموزد بايد از اين سه موضوع اساسى سخن گفت. موضوع عقايد شيعه، توحيد خداوند و رسالت پيامبر و امامت امامان عليهم السلام است كه اين دو موضوع اخير ، زير عنوان «حجّت» جاى مى گيرند. اخلاق نيز در بخش مهمى از گستره خود درباره فضايل و رذايل ، سخن مى گويد و موضوع هاى احكام فقهى نيز روشن است . همين سه محور بنيادين است كه چارچوب كلى الكافى را سامان مى دهند و گزينش موضوعات كتاب ها نيز بر پايه ميزان ارتباط آنها با اين سه محور و تأثيرى كه در شناخت اين محورها دارند ، صورت مى بندد . از سوى ديگر ، موضوع تفسير قرآن ، مستقيما با اين سه محور ارتباط نمى يابد ،

[١] هدى السارى (مقدمة فتح البارى)، ص ١٢.[٢] صحيح البخارى بشرح الكرمانى، ج ١، ص ١٤.[٣] هدى السارى، ص ٦٦٠.[٤] ابوحفص عمر بن رسلان بُلقينى ، از فقيهان و محدّثان و قاضيان مصر در سده هشتم بود كه به سال ٨٠٥ ق، در قاهره درگذشت . وى بيانى درباره مناسبت هاى كتاب ها و ابواب صحيح البخارى دارد كه ابن حجر، گزيده آن را در هدى السارى آورده است. براى شرح حال وى ، ر . ك : دانش نامه جهان اسلام، ج٤، ص ٧٨ .[٥] هدى السارى، ص ٦٦٢.[٦] همان جا .[٧] الكافى، ج ٣، ص ٢٧٦ (باب چهارم) .[٨] همان، ص ٣٠٥ (باب هجدهم) .[٩] صحيح البخارى، ص ١٥٩.[١٠] همان، ص ١٧٩.[١١] الكافى، ج ٣، ص ٤٤١.[١٢] «كتاب الصلاة» در چاپ مورد استفاده ما در صفحه ٨٨ پايان مى گيرد و «كتاب السهو» از صفحه ١٩٥ آغاز مى شود.[١٣] الكافى، ج ٣، ص ٣٤٩ ـ ٣٦٤.[١٤] قس : صحيح البخارى، ص ٢٩١ ، با الكافى، ج ٤، ص ٣٧٥.[١٥] الكافى، ج ٥، ص ٥٠٩.[١٦] صحيح البخارى، ص ١٠٢٠.[١٧] همان، ص ١٢٤٤.[١٨] هدى السارى، ص ٦٦٣.[١٩] صحيح البخارى، ص ١٢٤٧ . پيش از آن «كتاب التمنّى» و پس از آن «كتاب الاعتصام بالكتاب و السنّة» آمده است.[٢٠] سوره احزاب، آيه ٥٣.[٢١] هدى السارى، ص ٦٦٣.[٢٢] حتّى اگر توجيه بلقينى را نيز بپذيريم ، تنها ارتباط «كتاب أخبار الآحاد» با «كتاب الأحكام» ـ كه دو كتاب ، پيش از آن است ـ ، درست مى گردد ؛ ولى ارتباط آن با «كتاب التمنّى» همچنان در پرده اى از ابهام و نامعلوم است.[٢٣] هدى السارى، ص ٦٦٤.[٢٤] صحيح البخارى، ص ١١٣.[٢٥] همان، ص ١٢٣.[٢٦] همان، ص ١٣٠.[٢٧] همان، ص ١٣٥.[٢٨] همان، ص ١١٩.[٢٩] همان، ص ٥٥١ .[٣٠] سوره آل عمران، آيه ٤٥ ـ ٤٧.[٣١] صحيح البخارى ، ص ٥٧٨.[٣٢] هدى السارى، ص ٦٦٢.[٣٣] ر . ك : صحيح البخارى، ص ٦٣٤ ـ ٦٦٦.[٣٤] همان، ص ٤٠٥.[٣٥] همان، ص ٣٩٠.[٣٦] همان، ص ٣٥٩.[٣٧] الكافى، ج ٥، ص ٢٣٤.[٣٨] همان، ص ٢٨٠ و ١٣٩.[٣٩] صحيح البخارى، ص ١١٩٩.[٤٠] الكافى، ج ٤، ص ١٢٧.[٤١] همان، ص ٣٧٥.[٤٢] موضوع «كتاب العيدين» ، واجبات و مستحبّات و آداب روز عيد فطر و عيد قربان است .[٤٣] سوره مريم، آيه ١٦.[٤٤] صحيح البخارى، ص ٥٨٠.[٤٥] سوره حجر، آيه ٦١ و ٦٢.[٤٦] صحيح البخارى، ص ٥٦٦ . نيز ر . ك : ص ٥٥٥.[٤٧] همان، ص ٦٣٢.[٤٨] إرشاد السارى ، ج ١، ص ٤٠.[٤٩] همان، ج ١، ص ٤١.[٥٠] بررسى تطبيقى و تحليلى صحيح بخارى و كتاب كافى، ص ١٦٦.[٥١] هدى السارى، ص ١٠.[٥٢] برپايه جستجوى ما در برنامه كامپيوترى «مكتبة أهل البيت عليهم السلام » عبارت: «قوله تعالى» در صحيح البخارى ـ چاپ استفاده شده در اين برنامه كه با چاپ ما تفاوت دارد ـ ، ٤٥ بار، واژه «الآية» ٢٦٥ بار و عبارت «قول اللّه » ١٦٠ بار به كار رفته است. اين ، در حالى است كه براساس همين جستجو ، عبارت نخست در ١٧٠ مورد، واژه «الآية» در ٤٤٨ مورد و عبارت «قول اللّه » در ٦٦٠ نمونه در كافى ـ چاپ استاد غفارى رحمه الله ـ ديده مى شود. اين آمارها گرچه تقريبى اند ، ولى تا اندازه زيادى مى توانند نشان دهند آياتى كه در الكافى ، نكته اى در تفسير آنها آمده ، بسيار بيشتر از صحيح البخارى است.