چهارم- آنكه مراد به «يسار» در مقابل «يمين» نباشد بلكه يسار در مقابل «اعسار» باشد و تنگى معاش، كه به معنى توسعه و فراخى حال است، و مراد از آن كثرت طاعات و عبادات باشد، يعنى «عطا كن به من خلود در بهشت را به سبب بسيارى طاعت و وفور عبادت من» و برين تقدير نيز باى بيسارى باى سببيّت خواهد بود، و در كلام ايهام تناسبى رعايت شده خواهد بود و آن عبارت است از آنكه جمع كنند در كلام ميان دو لفظ كه بحسب معنى كه از ايشان اراده شده مناسب هم نباشند، نهايتش ايشان را يا يكى از ايشان را معنى ديگر باشد كه به اعتبار آن معنى مناسبت با هم داشته باشند، مثل قوله تعالى: الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ بِحُسْبانٍ* وَ النَّجْمُ وَ الشَّجَرُ يَسْجُدانِ‌.[١] كه نجم درين كلام به معنى ما ينجم من الارض استعمال شده، يعنى «آنچه از زمين برويد و او را ساق نباشد». و ظاهر است كه به اين معنى مناسب شمس و قمر نيست، نهايتش به اعتبار معنى ديگر كه آن كوكب است مناسب است. و از اين قسم است حديث مشهور:

لا يزال المنام طائرا حتّى يقصّ‌[٢] فاذا قصّ وقع‌

. يعنى «هميشه خوابى كه ديده باشند مانند مرغ پرنده در پرواز مى‌باشد مادام كه قصّه نشود و آن را وانگويند، چون قصّه كردند و واگفتند مى‌افتد» كنايه از آنكه خواب را تا وانگفتند اثر آن از نيكى و بدى به ظهور نمى‌رسد، چرا كه در اين حديث يقصّ به معنى قصّه كردن كه ازو اراده شده مناسب ظاهر نيست كه با او در كلام جمع است، نهايتش او را معنى ديگر هست كه به آن معنى مناسبت به او دارد چه قصّ در لغت عرب به معنى بريدن بال نيز آمده است، پس نظر به آن معنى، معنى كلام اين چنين خواهد شد كه مرغ خواب هميشه در پرواز است تا بال او را نبريده‌اند چون بال او بريده شود مى‌افتد. و اين معنى اگر چه مقصود نيست امّا اجراء كلام برين وجه از اقسام بلاغت است. و اين وجه اگر چه بقدر دورست امّا خالى از لطفى نيست- و اللَّه أعلم».

«و مقطّعات»- به قاف و طاء مهمله مفتوحه- در لغت عرب هر جامه‌اى را مى‌گويند

[١] سوره الرحمن: ٥٥- آيه ٥ و ٦.

[٢] يقتصّ- خ ل.