منهاج النجاح فی ترجمة مفتاح الفلاح - شیخ بهایی - الصفحة ٤٣٣ - بسم الله الرحمن الرحيم

[تفسير سوره مباركه فاتحه‌]

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌

ببايد دانست كه «باء» بسم اللَّه، باء جارّه است، و باء جارّه چنانچه نزد ارباب نحو مقرّر شده است به چند معنى آمده است، امّا آنچه اينجا مناسب است يا استعانة است يا مصاحبة، و راجح آنست كه باء استعانة بوده باشد بنا بر اشعار آن به آنكه ذكر اسم كريم در نزد ابتداى كارها وسيله‌اى است به سوى ايقاع آن فعل بر وجه اكمل و اتمّ، تا آنكه گويا كه اتيان كرده نمى‌شود و به حصول نمى‌پيوندد بدون تيمّن و تبرّك به ذكر او- جلّ شأنه-. و باء مصاحبة از اين اشعار عارى است.

و باء جارّة را ناچار بود از متعلّق، و متعلّق آن گاه مذكور مى‌باشد و گاه مقدر، چنانچه در ما نحن فيه است. پس متعلق باء يا مقدر خاص است يا مقدر عامّ، و هر يك از خاصّ و عام يا فعل است يا اسم، و هر يك ازين اسم و فعل يا مؤخّر است يا مقدم، و اين مجموع هشت قسم مى‌شود. مثل آنكه مقدر فعل خاص باشد يا فعل عام، يا مقدر اسم خاص باشد يا اسم عام، و كل واحد ازين احتمالات يا مقدم باشد يا مؤخّر.

و بهترين احتمالات در ما نحن فيه آنست كه مقدر خاص باشد، و فعل باشد و مؤخّر، بسم اللَّه اقرأ او اتلو، زيرا كه مقدر عام مثل مطلق ابتدا، بحسب ظاهر موهم آنست كه استعانت مقصور باشد بر ابتداء فعل، و درين صورت فايده شامل‌