منهاج النجاح فی ترجمة مفتاح الفلاح - شیخ بهایی - الصفحة ٤٥٦

و زاء خوانده است.

و مراد به صراط المستقيم يا مطلق طريق نجات و راه حق است يا دين اسلام.

«صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَ لَا الضَّالِّينَ».

اين جمله بتمامها يك آيت است پيش كسى كه بسمله را آيه‌اى از فاتحة الكتاب مى‌داند مثل علماى ما كه عبارت از علماى اماميّه‌اند- قدّس اللَّه أرواحهم- و بعضى از اهل سنّت كه موافقت با ايشان كرده‌اند. و اما كسى كه بسمله را آيه‌اى از فاتحه نمى‌داند صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ‌ را آيه ششم حساب مى‌كند و ما بعد آن را تا آخر سوره آيه هفتم تا آنكه سوره فاتحه مشتمل بر هفت آيه شود زيرا كه اجماع امّت بر آن شده كه سوره فاتحه هفت آيه است. پس كسى كه بسمله را آيه‌اى از فاتحه نمى‌داند ناچار است او را كه بدين نوع اعتبار نمايد تا آنكه سوره فاتحه بغير بسمله مشتمل بر هفت آيه شود.

پس اگر كسى نذر كند كه يك آيه از سوره حمد بخواند، به خواندن‌ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ‌ از عهده نذر بيرون نمى‌آيد به مذهب ما همچنان كه به خواندن بسمله از عهده نذر بيرون نمى‌آيد به مذهب اهل سنّت.

و اين آيه به منزله تفسير صراط المستقيم است، و صِراطَ الَّذِينَ‌ بدل كلّ است از صراط المستقيم. و مراد به‌ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ‌ آنانند كه در آيه وافى هدايه‌ فَأُولئِكَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ‌[١] مذكورند. و بعض ديگر گفته‌اند كه مراد به آنان مسلمانند زيرا كه نعمت اسلام سر همه نعمتهاست.

و ببايد دانست كه نعم حضرت عزت- عمّت عطيّاته- زياده بر آنست كه در حيّز حصر در آيد چنانچه در قرآن مجيد و فرقان حميد مى‌فرمايد: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها[٢]. ليكن بر سبيل اجمال متنوّع به هشت نوع است، زيرا كه‌

[١] سوره نساء: ٤- آيه ٦٩.

[٢] سوره ابراهيم: ٤- آيه ٣٤:« و اگر نعمتهاى خدا را بشماريد بحساب نتوانيد آورد».