عرفان اسلامى تفسير مصباح الشريعه و مفتاح الحقيقه - انصاريان، حسين - الصفحة ٢٦٣ - لذت و الم نفس

نفوس متوسطه: مردمى كه مقصد اعلاى آن‌ها لذات وهم و خيال است، يعنى ميل رياست و شهرت و ساير موهومات و خيالات بر آن‌ها غالب آيد تا حدى كه اگر لذات وهمى با حسى معارض شود لذات وهم و خيال را ايثار كنند و مقدم بر لذات حسى دارند به عكس طبقه اول، اينان در چنان مجلسى كه شرافت و آبرويشان در خطر باشد هرچند كمال لذات پنج حس مهياست هرگز قدم نگذارند؛ زيرا لذات شرافت و آبرو و حيثيت آنان بسى از لذات حسى لذيذتر و شريف‌تر است.

بلى اگر لذات حسى با وهمى معارض نشوند و با هم جمع تواند شد البته آن‌ها به هر دو مجذوب گشته و از هر دو بهره‌مند شوند، اما وقتى كه لذات وهمى تعارض با لذات عقلى كند باز آن نفوس محكوم لذات وهمى شده و از لذات مقام عالى عقل خود را محروم سازند.

نفوس عاليه و مستعليه: نفوسى هستند كه مقصود اصلى و غرض نهايى آن‌ها مصروف لذات عقلى و كمال معنوى ابدى است و همتشان صرف ملك باقى علم و معرفت الهى و حقايق مجرده عالم قدس و جهان جاودانى است و هرگاه اين لذات با لذات حسى و وهمى باطل‌الذات معارض شود، به كلى از لذات وهمى و حسى ناقابل صرف‌نظر كنند و در مقام لذات عقلانى، آن‌ها را چيزى نشمرند و اصلا مجذوب آن امور ناثابت فناپذير و سريع الزوال نشوند؛ بلكه در درياى پرگوهر لذات عقلى مستغرق علم و معرفت شده و مجذوب حق و حقيقت گردند و مشتاق تكميل و تهذيب نفس و سرگرم راز و نياز با معشوق حقيقى و محبوب ازلى باشند.

بلى اگر لذات حس و وهم معارض با لذات عقلى آن‌ها نباشد، البته از آن لذات هم تا حدى كه براى وصول به لذات عقلى كمك و مساعد است بهره‌مند شوند و در حقيقت آن دو نوع لذت را مقدمه و مقصود بالعرض و منظور تبعى قرار دهند كه اگر