اگرنه زبان قصه‌[١] برداشتى،		كس از سر دل كى خبر داشتى؟
وگر نيستى سعى جاسوس گوش،		خبر كى رسيدى به سلطان هوش؟
مرا لفظ شيرين خواننده داد		ترا سمع و ادراك داننده داد
مدام اين دو[٢] چون حاجبان بر درند		ز سلطان به سلطان خبر ميبرند
چه انديشى از خود كه فعلم نكوست!		از آن در نگه كن كه توفيق اوست‌
برد بوستانبان به ايوان شاه،		به نوباوه‌[٣] گل هم، ز بستان شاه‌

حكايت (١٠) [بتى ديدم از عاج در سومنات ....]

بتى ديدم از عاج در سومنات‌[٤]،		مرصع‌[٥] چو در جاهليت‌[٦] منات‌[٧]
چنان صورتش بسته تمثالگر[٨]،		كه صورت نبندد از آن خوبتر
ز هر ناحيت كاروانها روان،		بديدار آن صورت بى‌روان،
طمع كرده رايان‌[٩] چين و چگل‌[١٠]		چو سعدى، وفا، زان بت سنگدل‌
زبان‌آوران رفته از هر مكان،		تضرع‌كنان پيش آن بى‌زبان‌

[١] قصه برداشتن: حكايت حال گفتن است.

[٢] اين دو: زبان و گوش، پرده‌داران و دربانان خبرگزارانند.

[٣] - نوباوه: ميوه نورسيده- هر چيز تازه كه پسند طبع باشد، از ريشه سانسكريت به معنى نوظهور. در بعضى نسخه‌ها« به تحفه ثمر هم ز بستان شاه» ضبط شده است.

[٤] سومنات: معبد ماه در هندوستان كه سلطان محمود از فتح آن شهرتى تمام يافت و ثروتى بيكران از آن بدست آورد.« سوم» در زبان هندى ماه است.

[٥] مرصع:( اسم مفعول از ترصيع): جواهرنشان.

[٦] جاهليت: دوره پيش از اسلام كه عرب دچار نادانى بود و جز قتل و غارت و فرزند- كشى و قمار، كارى نميدانست و تعصبات ناشى از جهل بر آنان حكومت ميكرد.

[٧] منات: يكى از بتان معروف عرب( ر ك: اعلام قرآن مقاله منات).

[٨] تمثالگر: مجسمه‌ساز. تمثال: صورت و مجسمه. جمع آن، تماثيل.

[٩] رايان: پادشاهان قديم هند بوده‌اند كه گاهى بر حدود چين هم تسلط مييافتند.

لفظ را جه مأخوذ از راى و مصغر آنست.

[١٠] چگل: ناحيه‌يى كه از طرف شرق و جنوب به خلخ، از مغرب به تخن، از شمال به ناحيه قرقيز محدود است. شهرهاى آن ترك‌نشين و اهالى آن شجاع و زيبارويند. مراد بيت اينستكه پادشاهان چين و چگل، از اين بت سنگى وفا طمع دارند، چنانكه سعدى از نازنينان سنگدل وفا توقع ميكند.