شرح بوستان - خزائلى، محمد - الصفحة ٤٤ - ديباچه بوستان

[١] يعنى بسيارى شبها در اين تأمل و سير نفسانى حيران نشستم، تا جائى كه كار حيرت به دهشت و اعجاب توأم با ترس كشيد و آن حالت درونى گويى به من ميگفت:« قم» يعنى از جاى برخيز، تو از حيرت بيرون نتوانى آمد- قم فعل امر حاضر از قام، يقوم ميباشد. در بعضى نسخه‌ها بجاى« سير» دير بمعنى پرستشگاه راهبان آمده است و بجاى دهشت در بعضى نسخه‌ها حيرت است. دهشت« به فتح اول و سكون دوم» مصدر« مره» است و مصدر اصلى آن دهشت با دو فتحه مى‌باشد.

[٢] محيط است: يعنى علم خداوند كه پادشاه عالم وجود است بر همه پهنه جهان احاطه دارد و تو اى نوع انسان كه جزئى بسيار كوچك از اين جهان پهناور هستى، هرگز بر او و علم او احاطه نتوانى يافت. در اين بيت، ملك با كسر لام خوانده شود و مراد از آن خدا است. بيت ناظر است به آيه دويست و پنجاه و چهارم از سوره بقره‌« وَ لا يُحِيطُونَ بِشَيْ‌ءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِما شاءَ وَسِعَ كُرْسِيُّهُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ» ترجمه:« به هيچ چيز از علم او، جز به آنچه خود خواسته باشد احاطه نمى‌يابند، كرسى قدرت او آسمانها و زمين را فرا گرفته است».

[٣] - غور: فرو رفتن در اينجا بمعنى ژرفنا و عمق است و مراد اينست كه ما حقيقت صفات الهى را در نمى‌يابيم و فقط معانى ظاهرى علم و قدرت براى ما مكشوف است.

[٤] سحبان: از قبيله وائل- خطيب معروف عرب كه در فصاحت ضرب المثل است و در نظم و نثر عربى و فارسى به فصاحت او مثل ميزنند. تكرار در سخن او نبوده است. در سال شصت و دوم هجرى وفات يافت. شرح گلستان صفحه ٤٨٩.

[٥] بيچون: خدائى كه مبرا از كيفيت است، نميتوان گفت كه چگونه است و چون و چرا در كار او نيست، زيرا افعالش همه از روى حكمت است.

[٦] سبحان: مصدر عربى است، بمعنى تسبيح و ذكر خدا گفتن و او را از هر نقص و عيب مبرا دانستن، اما در فارسى سبحان براى ذات حق به عنوان وصف آورده ميشود، مراد بيت اينست كه انسان ميتواند در فن بلاغت، خود را به سبحان برساند و در هر فن، هر كس ميتواند در ميدان مسابقه قدم گذارد و خويش را به پاى سرآمدان فن برساند، اما هرگز نميتواند به كنه و حقيقت ذات خداوند سبحان كه از هر نقص منزه است برسد.