شرح بوستان - خزائلى، محمد - الصفحة ٤٢ - ديباچه بوستان

[١] لعل: معرب لال است و نوعى ياقوت سرخ ميباشد و در لاتين بلاسوس ناميده ميشود و منظور از گل لعل، گل لعل رنگ است. مراد بيت اينست كه خداوند، در نهان برخى از سنگ‌ها خواصى ميگذارد كه بصورت دو سنگ قيمتى فيروزه و لعل ظاهر مى‌شوند و همچنين در شاخه درخت كه سبز و همرنگ با فيروزه است، گلهاى سرخ‌فام به رنگ لعل بوجود مى‌آورد، تا حدى قسمت اخير ناظر است به آيه شصت و نهم از سوره يسن:« الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ ناراً».

[٢] يم: مخفف« يم» با تشديد لفظ عربى بمعنى درياست.

[٣] - شكم: مخفف شكنب در زبان فارسى ن و ب در بعضى الفاظ از قبيل( خنب دنب و سنب به م بدل شده است).

[٤] لولوى لالا: مرواريد درخشان، لالا مخفف لألأ فعل ماضى رباعى مجرد عربى است. مراد بيت اينست كه خداوند از قطره باران مرواريد درخشان بوجود مى‌آورد و از نطفه آدمى صورتى زيبا و سرو قامت مى‌آفريند. قدما معتقد بودند كه مرواريد از قطره باران نيسان در شكم صدف تكوين مى‌يابد.

[٥] پيدا: ترجمه لفظ عربى علانيه و پنهان معادل با« سرّ» است اين مضمون چندين بار در قرآن مجيد مذكور ميباشد.

[٦] نيست: در اينجا بمعنى معدوم و هست بمعنى موجود، به كار رفته و نيست و هست در اينگونه استعمال، صفت هستند و بهمين مناسبت ياء مصدرى به آنها اضافه ميشود« هستى و نيستى» بمعنى« وجود و عدم» است.

[٧] كتم: با فتح اول لفظ عربى بمعنى نهان كردن. كتم عدم، اصطلاحا در معنى مرگ بكار رفته است. بيت، بيان‌كننده مطلب قرآنى مندرج در آيه بيست و هشتم از سوره بقره است:

« كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَ كُنْتُمْ أَمْواتاً فَأَحْياكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ» ترجمه:

« چگونه به خداى يكتا كافر مى‌شويد، با اينكه شما مردگان بوديد، خدا شما را حيات بخشيد.

پس از اين شما را زنده مى‌كند آنگاه تنها بسوى او بازگشت داده خواهيد شد».