و ظرافت‌هايى بر آن افزوده است. در اثناى آنكه مباحث اخلاقى مهم را مطرح ميكند، از باب مطايبه، حكايت يا فكاهتى پيش ميآورد، تا شنونده را تفرجى حاصل آيد، آنگاه كه سخن در طيبت و هزل ميرود، جاى به جاى نكاتى جدى و اخلاقى بكار مى‌بندد. از اين‌روى شيخ اجل از جهت اسلوب سخن، احتمالا و از جهت نقل قصص و گفته‌هاى شاهنشاهان ايران يقينا به «جاحظ» اقتدا كرده است.

٢- ابو على احمد بن محمد معروف به «ابن مسكويه» مصنف كتاب طهارة- الاعراق و تهذيب الاخلاق مستقيم و غيرمستقيم در همه نثرنويسان و شاعران اخلاقى مؤثر بوده است.

شيخ اجل در باب هفتم بوستان كه درباره «عالم تربيت» گفتگو دارد، آنگاه كه سخن را به پرورش كودكان و جوانان ميكشاند، مطلب «ابن مسكويه» را كه در همين موضوع بنحو علمى و جدى كه در كتاب طهارت الاعراق آمده است، منظور نظر دارد.

٣- قرن پنجم هجرى، زمان جلوه نوع خاصى از ادب به نام سير الملوك و نصيحة الملوك و كتبى از اين دست در نثر فارسى و عربى است و ميدانيم كه متن پهلوى كتاب خداى‌نامه در دسترس ادباى قرن دوم و سوم هجرى بوده و دست بدست مى‌گشته و همان كتاب خداى‌نامه، شالوده‌يى براى شاهنامه- نويسى شده و بقرارى كه حكيم ابو القاسم فردوسى در سرآغاز داستان منيژه و بيژن متذكر است همسر مهربان و ادب‌دان او قصه‌ها را از متون پهلوى بر استاد ميخواند و استاد آن داستانها را برشته نظم مى‌كشيده است.

از جانب ديگر قسمتى از مطالب خداينامه در كتابهايى نظير «التاج» وارد گرديده است. در خلال قصه‌هاى شاهنامه از زبان پادشاهان و موبدان و دستوران، اندرزهايى درباره كشورگشايى و كشوردارى بچشم ميخورد. اما كتابى مستقل در اينگونه موضوعات، تا قرن پنجم هجرى در دست نيست و سده پنجم زمان ظهور اينگونه كتابهاست.

الف- سياست‌نامه يا سير الملوك به فارسى منسوب به خواجه نظام الملك.

ب- سراج الملوك به عربى تأليف ابو بكر محمد بن الوليد معروف به «ابن ابى وندقه» متولد چهارصد و پنجاه هجرى و متوفى در پانصد و بيست هجرى كه به امير الجيش مأمون بن بطائحى تقديم داشته و خلال شصت و چهار باب درباره همه موضوعات مرتبط با سياست دينى آنروز در اين كتاب گفتگو كرده است و اين كتاب پرارج در اسكندريه و بلاد مغرب شهرتى داشته و ظن قوى‌