غلام آبكش بايد و خشت‌زن‌		بود بنده نازنين مشت‌زن‌
گروهى نشينند با خوش‌پسر:		كه ما پاكبازيم و صاحب‌نظر
ز من پرس فرسوده روزگار		كه بر سفره، حسرت خورد روزه‌دار
از آن تخم خرما خورد گوسفند،		كه قفل است بر تنگ خرما[١] و بند
سر گاو عصار از آن‌كه‌[٢] است،		كه از كنجدش ريسمان كوته است‌

حكايت (٢٠) [يكى صورتى ديد صاحب‌جمال ....]

يكى صورتى ديد صاحب‌جمال،		بگرديدش از شورش عشق، حال‌
برانداخت بيچاره چندان عرق،		كه شبنم بر ارديبهشتى‌[٣] ورق‌
گذر كرد بقراط[٤] بر وى سوار،		بپرسيد: كاين را چه افتاد كار؟
كسى گفتش: اين عابد پارساست،		كه هرگز خطايى ز دستش نخاست‌
رود روز و شب در بيابان و كوه،		ز صحبت گريزان ز مردم ستوه‌
ربودست خاطرفريبى دلش‌		فرو رفته پاى نظر در گلش‌
چو آيد ز خلقش ملامت به گوش،		بگريد: كه چند از ملامت! خموش‌
مگوى ار بنالم: كه معذور[٥] نيست،		كه فريادم از علتى دور نيست‌
نه اين نقش‌[٦] دل مير بايد ز دست،		دل آن ميربايد كه اين نقش بست‌

[١] از آن تخم خرما خورد ...: مراد بيت پيشين و اين بيت و بيت بعد از آن چنين است، شيخ اجل ميفرمايد: سخن آنان كه ادعاى پاكبازى و صاحبنظرى ميكنند مشنو. حقيقت را از من كه تجربه آموخته و فرسوده روزگارم بپرس. اين كسان هنگاميكه در تمنى را بر خود بسته بينند به چنين سخنانى لب ميگشايند و حال آنان مانند روزه‌دارى است كه سفره آراسته‌يى در پيش چشم او گسترده باشند. او بواسطه روزه داشتن از سفره محروم است و مانند گوسفندى است كه نزديك بار و تنگ خرما باشد و بواسطه مقفل بودن در انبار از خوردن خرما بى‌بهره بماند بناچار تخمه خرما خواهد خورد. همچنين مانند گاو عصار است كه دور از او كنجد نهاده باشند و ريسمان گردن گاو چنان كوتاه باشد كه به كنجد نرسد. بناچار به خوردن كاه كه در پيش دارد مى‌پردازد.

[٢] كه: مخفف كاه

[٣] - ارديبهشتى ورق: برگ ارديبهشتى.

[٤] بقراط:etarcoppiH - ٤٦٠ ق. م. مشهورترين پزشك دوران قديم يونان كه براى معالجه بيشتر از غذا و هوا استفاده ميكرد و درباره« اخلاط» نظراتى داشت.

از جمله كتاب‌هايش مقدمه معرفت طبيعت و طب به عربى ترجمه شده است. اردشير هخامنشى با فرستادن هدايا او را به ايران دعوت كرد، ولى وى امتناع ورزيد و ترجيح داد در وطن خود بماند.

[٥] معذور نيست: مسند است براى« ناليدن» كه به قرينه حذف شده است.

[٦] نه اين نقش ...: زاهد گفت: رباينده دل من، نقش چهره اين زيباروى نيست، بلكه من عاشق آنكس هستم كه اين نقشه و صورت بديع را بوجود آورد.