شرح بوستان - خزائلى، محمد - الصفحة ٢١ - قسمت دوم شيخ اجل در بوستان كه چه كسانى اقتفا كرده است

قسمت دوّم شيخ اجل در بوستان كه چه كسانى اقتفا كرده است‌

در كتاب بوستان، ما به اسم چند تن از عرفا، از قبيل بايزيد بسطامى و شبلى و جنيد بغدادى و معروف كرخى و حاتم اصم و ذو النون مصرى و داود طائى و شفيق بلخى برميخوريم كه هريك از آنان به اختصار در تعليق بر بوستان معرفى شده است. علاوه بر اينان، شيخ سعدى، شهاب الدين ابو حفص عمر بن محمد سهروردى شاعر و عارف شيراز را مرشد خود خوانده است و در كتاب گلستان كه پس از بوستان نوشته شده، شيخ اجل از حجة الاسلام غزالى و «ابن الجوزى» نام برده و ضمن اشعار بوستان، بيتى از حكيم ابو القاسم فردوسى و بيتى ديگر از حكيم عنصرى را تضمين كرده است. بيگمان سعدى شيراز كه در هر وادى، چندى رحل اقامت افكنده و ديار عرب و كشور مصر و دولتهاى مغرب را ديده و شايد به هندوستان و كاشغر هم سفر كرده باشد، به شعر و نثر عرب و ترك بى‌توجه نبوده است، مخصوصا احمد بن طيب متنبى و ابو عثمان بحر بن عمرو جاحظ، مورد نظر او بوده‌اند. حال بايد ديد كه آثار هريك از بزرگان چگونه در كتاب بوستان منعكس شده است.

١- جاحظ، صاحب كتابهاى «الحيوان» و «التاج» و «المحاسن و الاضداد» و «البخلاء» و ديگر كتب در باب بلاغت و فصاحت، شيوه‌يى ويژه داشته و از تركيب سبكهاى ادبى تازى و فارسى روشى خاص خود بوجود آورده بود. داستانهاى مربوط به پادشاهان قديم ايران، بيشتر از راه كتابهاى جاحظ در ادبيات فارسى وارد شده و در اين باب كتاب التاج او شايد از ديگر كتابهايش مؤثرتر افتاده است. تفنن در سخن و آميختن هزل و جد از شاهكارهاى جاحظ است.

استاد اجل، سعدى نيز چنين روشى را در نثر و نظم فارسى ابداع كرده و طراوت‌