شرح بوستان - خزائلى، محمد - الصفحة ٤٠ - ديباچه بوستان

[١] قريب: نزديك.

[٢] مجيب: اجابت‌كننده، پاسخ‌دهنده.

« قريب مجيب» مأخوذ است از آيه صد و هشتاد و پنجم از سوره بقره:« وَ إِذا سَأَلَكَ عِبادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ» ترجمه:« هرگاه بندگان من درباره من از تو بپرسند، بگو: من به بندگان نزديك هستم و درخواست دعاكننده را هنگامى كه مرا بخواند اجابت ميكنم».

[٣] - بصير: بينا. از صفات الهى كه در قرآن مجيد بسيار مذكور است.

[٤] شيب:« شيب و نشيب» لفظ فارسى است در مقابل بالا و هردو لفظ در اوستا و پهلوى ريشه دارند.

[٥] ديوان روز حسيب: يعنى دفتر اعمال كه در روز قيامت گشوده ميشود. جمع ديوان« دواوين» است.

« حسيب» ممال« حساب» است و« اماله كه عبارت از تبديل الف به ياء باشد در برخى از كلمات از قبيل كتاب، حجاب و ركاب صورت گرفته است.

راجع به ديوان رجوع شود به شرح گلستان، ذيل لفظ ديوان. در آنجا معانى و تاريخچه ديوانها مذكور است.

[٦] نه مستغنى از طاعتش پشت كس: مراد آنست كه هيچكس از پشت خم كردن براى ركوع و سجود به درگاه او بى‌نياز نيست.

[٧] نه بر حرف او جاى انگشت كس: در فرمان و مشيت او، كسى را حق تصرف نيست و در اراده‌اش نقصى يافته نميشود، تا مورد اعتراض واقع گردد.

[٨] نكوكار: معادل لفظ محسن در عربى است و محسن يكى از صفات الهى است كه با اين لفظ در قرآن مجيد مذكور نيست، ولى فعل احسان در تنزيل عزيز به ذات الهى اسناد داده شده، منجمله در سوره قصص آيه هفتاد و ششم‌( وَ أَحْسِنْ كَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَيْكَ) خداوند، فاعل احسان است.

[٩] نيكى پسند: اشاره دارد به كريمه قرآنى‌( وَ اللَّهُ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ)\* يعنى خدا نيكوكاران را دوست ميدارد. كلك مجازا به معنى قلم استعمال شده معنى اصلى آن، نى بطور مطلق مى‌باشد اضافه كلك به قضا ناظر بحديثى است با اين عبارت( جفّ القلم بما هو كائن الى يوم القيامه) يعنى قلم به آنچه بودنى است، خشك شده و تا روز قيامت آنچه مقدر است تغيير نميكند.

[١٠] در رحم نقشبند: ناظر است به آيه پنجم از سوره آل عمران‌« هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ» يعنى او خدايى است كه شما را در رحم‌ها آنگونه كه بخواهد نقش مى‌بندد، مضمون اين آيه چند بار ديگر در قرآن مجيد مذكور است. نقشبند صفت فاعلى مرخم است.