شرح بوستان - خزائلى، محمد - الصفحة ٨٠ - حكايت(٣) ز درياى عمان برآمد كسى

[١] روشن قياس ...: قياس و استدلال او روشن است. قياس نوعى استدلال است كه ذهن در آن از كلى به جزئى منتقل ميشود و در اينجا به معنى مطلق استدلال است.

[٢] مقدار مردم‌شناس: شناسنده ارزش مردم.

[٣] - مهش ديد: او را مهتر و بزرگتر ديد.

[٤] دستور: وزير، مركب از« دست» و پسوند« ور» هرگاه پيش از پسوند« ور» دو حرف ساكن باشد واو و( ر) غالبا بصورت صداى واوى درميآيد مانند گنجور- مزدور- دستور.

بعضى پنداشته‌اند كه دستور به معنى وزير با ضم اول است و اين پندار درست نيست. منشاء اين پندار غلط آنكه خواسته‌اند اين لفظ داراى وزن عربى باشد و چون در عربى وزن فعلول بضم اول بيش از فعلول بفتح اول استعمال دارد، دال دستور را مضموم تلفظ كرده‌اند.

[٥] امر: فرمان دادن بانجام كارى جمع آن« اوامر»- نهى بازداشتن از كارى جمع آن« نواحى». مراد اين است كه هيچ دلى از فرمان او يا پيشگيرى و منع او خسته و آزرده نشد.

[٦] حرفگيران: عيبجويان و خورده‌گيران.

[٧] كه حرف بدش ...: يعنى باندازه يك حرف كه كوچكترين جزء است بد از دست او برنمى‌آيد. ضمير شين مضاف اليه است براى« دست». در بعضى از نسخه‌ها« برنيامد» ضبط شده است.

[٨] به خود درطپيد: مانند گندمى كه برشته ميشود مضطرب شد. در اين بيت از آوردن جو و گندم با هم صنعت شبه تضاد پيدا شده است. مراد از« جو» وزن اندك است.

[٩] امين و بدانديش ...: در اين مصراع در عين‌حال كه« لفّ و نشر» بكار رفته چون تشبيه تركيبى مراد بوده است رابط بصورت جمع آمده يعنى امين همچو طشت است و بدانديش مانند مورى مينمايد كه نميتواند در طشت رخنه كند و امين و بدانديش با هم حالت مور و طشت را باز مينمايند.