براى اخراج حقّى يا استيفاى حقّى بر طفل و مجنون و پدر و جدّ طفل بالاصاله مالك ولايت‌اند و وصى كه پدر و جد جهت طفل تعيين كنند صحيح است و اگر وصى را اذن دهند در وصى گرفتن جايز است و اگر او را نهى كنند از وصىّ گرفتن نمى‌تواند گرفت و با اطلاق خلافست و مكاتبه صفّار[١] از حضرت امام حسن عسكرى ٧ مؤيّد جواز است و شروط وصىّ هشت است:

اوّل‌ آن كه عاقل باشد پس وصىّ گردانيدن ديوانه صحيح نيست و اگر بعد از آن ديوانگى بهم رسد وصايت او باطل مى‌شود و اگر ديوانگى او برطرف شود آيا وصايت او عود مى‌كند ميانه مجتهدين در آن خلافست و اگر ديوانگى او دورى باشد نيز در آن خلافست اقرب آنست كه در وقت غير ديوانگى صحيح است.

دوّم‌ آن كه بالغ باشد هر گاه تنها باشد پس وصى گردانيدن طفل منفرد بى‌آن كه بالغى را با او ضمّ كند صحيح نيست و تصرّف بالغ نافذ است تا زمانى كه طفل بالغ شود آن‌گاه هر دو شريكند.

سيم‌ آن كه مسلمان باشد هر گاه موصى مسلمان باشد پس هر گاه مسلمان نباشد يا كافر باشد وصى بودن او بر اطفال مسلمانان جايز نيست.

چهارم‌ آن كه عادل باشد بر قول مشهور پس وصايت فاسق باطل است و اگر چه بعد از فوت موصى فاسق شود و بعضى گفته‌اند كه در اين صورت باطل نمى‌شود.

پنجم‌ اذن مولى اگر بنده شخصى را وصىّ كند و آيا بنده خود را وصى مى‌تواند كرد در آن خلافست.

ششم‌ آن كه كسى نباشد كه اولى از وصىّ باشد چون پدر و جدّ پس اگر شخصى را غير از پدر يا جدّ وصىّ گ‌رداند صحيح نيست.

هفتم‌ آن كه وصىّ تواند كه از عهده وصايت بيرون آيد پس اگر عاجز باشد از تصرّف به سبب مرض يا پيرى يا آن كه سفيه باشد آيا باطل است يا صحيح و حاكم كسى را با او ضمّ مى‌كند يا نه ميانه مجتهدين خلافست و اگر عجز در اثنا به همرسد حاكم شخصى را با او ضمّ مى‌كند.

هشتم‌ آن كه صيغه‌[٢] بگويد چون أوصيت إليك يعنى وصايت را به تو رجوع نمودم يا امر فلان طفل خود را به تو تفويض كردم يا تو وصىّ منى و اين شروط در حال وصيّت معتبر است تا حين فوت پس اگر بيكى از اين شروط خلل رساند وصايت باطل است‌[٣] و بعضى گفته‌اند كه در حال وصيّت كافيست و بعضى برآنند كه تا حين وفات مى‌بايد و شرط نيست در وصىّ ذكوريّت پس زن و خنثى را به اجتماع شرايط وصىّ مى‌توان گردانيد و شيخ طوسى اجماع شيعه را بر اين نقل كرده و هم چنين بصر شرط نيست و آن چه در روايت سكونى‌

[١] روايت مذكوره ظاهر الدّلالة بر جواز نيست پس قول به منع ظاهرا اقوى است صدر دام ظلّه

[٢] لزوم صيغه معلوم نيست صدر دام ظلّه

[٣] معلوم نيست صدر دام ظلّه