جامع عباسی - طبع قديم - شيخ بهائى - الصفحة ٣٥٠ - دوازده صفت واجب

صحيح نيست.

دوّم‌ آن كه عاقل باشد چه قضاى ديوانه صحيح نيست.

سيّم‌ آن كه مرد باشد چه قضاى زن صحيح نيست و بعضى از مجتهدين گفته‌اند كه قضاى زن در مواضعى كه گواهى مسموع باشد صحيح است.

چهارم‌ آن كه مؤمن باشد چه قضاى غير مؤمن صحيح نيست.

پنجم‌ آن كه عادل‌[١] باشد يعنى گناه كبيره نكند و گناه صغيره از او بسيار سر نزند چه قضاى فاسق صحيح نيست.

ششم‌ آن كه حلال‌زاده باشد چه قضاى ولد الزّنا صحيح نيست.

هفتم‌ آن كه قدرت بر چيزى نوشتن داشته باشد بمذهب بعضى از مجتهدين.

هشتم‌ آن كه آزاد باشد بر قول بعضى از مجتهدين.

نهم‌ آن كه كور نباشد بمذهب بعضى از مجتهدين امّا اگر كر باشد صحيح است.

دهم‌ آن كه فراموشى او زياده از ياد بود او نباشد چه اگر فراموشى او غالب باشد قضاى او صحيح نيست.

يازدهم‌ آن كه كسى باشد كه گواهى او بر مدّعى عليه مسموع باشد پس اگر چنين نباشد چون قضاى فرزند بر پدر و بنده بر آقا و عدو بر عدو صحيح نيست.

دوازدهم‌ آن كه در احكام شرعيّه و اصول آن اجتهاد كرده باشد.

و اجتهاد به دانستن هفت علم حاصل مى‌شود:

اوّل‌ علم كلام بدليل تفصيلى چه دليل اجمالى كافى نيست‌[٢] و آن علمى است كه بحث كرده مى‌شود در آن از شناختن خداى تعالى و صفات ثبوتيّه و سلبيّه و عدل و حكمت او و نبوّت پيغمبر و امامت امير المؤمنين و ائمّه طاهرين عليهم السّلام و معاد و امّا معرفت آن چه در كتب حكمت مذكور مى‌شود از جواهر و اعراض و دفع شبهاتى كه كرده‌اند و كنند واجب كفائيست.

دوّم‌ علم اصول فقه و آن علمى است كه بحث مى‌شود در آن از دلايل احكام شرعى از امر و نهى و عموم و خصوص و اطلاق و تقييد و اجمال و بيان و غير اينها.

سيّم‌ علم نحو ضرورى و آن علمى است كه بحث مى‌شود در آن از احوال آخر كلمه و كلام از حيثيّت اعراب و بنا امّا استيفاى مسايل نحو لازم نيست.

چهارم‌ علم صرف ضرورى و آن علمى است كه بحث مى‌شود در آن از احوال بناى كلمه.

پنجم‌ علم بلغت عرب آن مقدار كه قرآن و احاديث حضرت رسالت پناه و ائمّه معصومين عليهم السّلام را تواند فهميدن.

ششم‌ علم منطق و آن علميست كه فهم را از خطاى در فكر نگاه مى‌دارد و از علم منطق دانستن شرايط حدّ و برهان و معرفت اشكال اقترانيّه و استثنائيّه كافيست.

هفتم‌ دانستن چهار اصل:

اوّل‌ آيات قرآنيّه.

دوّم‌ احاديث نبويّه ٦ و ائمّه عليهم السّلام كه از آنها احكام شرعيّه مستنبط مى‌شود و در دانستن آنها

[١] يعنى عدالت آنست كه در بيان شهادت خواهند فرمود صدر دام ظلّه العالى

[٢] دليل اجمالى كافى است على الاقوى صدر الدّين دام ظلّه العالى