حال فرق تکاملی که طبیعت میکند با تکاملی که در صنعت پیدا میشود همین است که آن یک تکامل حقیقی است و این- از نظر صنعت- یک تکامل مجازی است. تکامل طبیعت این است که این گیاه دیروز به صورت بذر نازکی بود که از زمین روییده بود، مرحله به مرحله طی کرده که حالا به صورت مثلًا گل رز رسیده است. ولی تکامل صنعت اینجور نیست که مثلًا خود اتومبیل یا هواپیما رشد و تکامل بکند بلکه اتومبیل پارسال را برمیدارند به جای آن اتومبیل کاملتر میگذارند، اتومبیل امسال را برمیدارند به جای آن اتومبیل کاملتر میگذارند. این نظیر همان معلمهای کلاس است که عوض میشوند. اینجا تکامل در چیز دیگر صورت گرفته است، در انسانها تکامل صورت گرفته است؛ یعنی اینجا هم یک تکامل واقعی وجود دارد ولی آن تکامل واقعی تکامل انسان است، تکامل مخترعهاست؛ یعنی انسانی که آن ماشین صد سال پیش را ساخت در یک درجه ناقصی بود، بشریت به عنوان اینکه یک واحد پیوسته است- که عرض کردیم بشریت یک امر اعتباری نیست، یک نوع پیوستگی در آن هست- از نظر فنی و علمی رو به کمال میرود، آن یک تکامل واقعی است و این تکامل واقعی سبب میشود که آثار فنی و صنعتی که به بازار میآورد، هریک نسبت به قبلی در مقام بالاتر و کاملتر باشد؛ واقعاً صنعت یک حرکت دیالکتیکی و دینامیکی نکرده که بگوییم صنعت کامل شده، انسان است که کامل شده است.

البته انسان که تکامل پیدا میکند، به اصطلاح حکمای ما انسان یک موجود مکتفی بذاته نیست یعنی یک موجودی نیست که بدون دخالت عوامل بیرونی و بدون اینکه از بیرون استفاده کند تکامل پیدا کند. از این جهت مثل یک گیاه است. یک گیاه واقعاً تکامل پیدا میکند اما نمیشود زمین هم نباشد باز تکامل پیدا کند، ازهوا یا آب یا نور هم استفاده نکند و تکامل پیدا کند. انسان تکامل پیدا میکند. تجربهای که انسان روی طبیعت میکند، تجربهای که انسان روی مصنوعات خودش میکند، این تجارب به اصطلاح حکما علل و شرایط و معدّاتی هستند برای تکامل انسان، یعنی انسان اگر درخانهاش نشسته باشد ولو اینکه بخواهد فکر کند، بدون اینکه با طبیعت سروکار داشته باشد هرگز فکر او تکامل پیدا نمیکند. ولی این، معنایش آن نیست که موضوع تجربه انسان واقعاً یک حرکت دینامیکی و تکاملی پیدا کرده؛ آن که یک حرکت دینامیکی یا به قول اینها دیالکتیکی پیدا میکند باز انسان است ولی انسان مانند هر موجود دیگر از موجودات عالم