مینامد یک مرحله خاص از تاریخ نمیداند. گفتیم دو رکن اساسی در سوسیالیسم هست: یکی نبودن استثمار که آن را به عدالت تعبیر میکنند و دیگر اینکه «من» ها به صورت «ما» در بیایند که آن را به وحدت تعبیر میکنند؛ دو اصلی که در اسلام چقدر مقدس است، اصل وحدت و اصل عدالت. عدالت، نبودن استثمار است؛ وحدت به معنی واقعی یعنی جامعه به صورت «ما» در بیاید و «من» ها از بین برود.

در این فرضیه، سوسیالیسم یک مرحله مشخص از تاریخ نیست بلکه جامعه متحول و متکامل میشود؛ شرط تحول و تکامل جامعه این است که هرچه عدالت و وحدت بیشتر بر جامعه حکومت کند جامعه مراحل تحول و تکامل خودش را بهتر طی میکند؛ چنانکه بچه مراحلی دارد:

مرحله شیرخوارگی، بعد مرحله کودکی و دوره صباوت، بعد دوره بلوغ، بعد دوره جوانی، بعد دوره عاقله مردی و بعد دوره پیری. اینها مراحل است. ولی آیا تعادل وجود این بچه خودش یکی از مراحل است؟ نه. سلامت این بچه به صورت یک ترکیب- که سلامت همان تعادل است- شرط پیمودن این مراحل است. در وقتی که شیرخوار هم هست باید این تعادل در او موجود باشد، وقتی هم که به مرحله پنج شش سالگی میرسد باز باید در او باشد، به مرحله بلوغ میرسد همینطور، جوانی و عاقله مردی نیز همینطور. در تمام این مراحلی که او طی میکند این تعادل و این هماهنگی میان اعضاء و اجزاء باید موجود باشد. نه اینکه مرحله وحدت و عدالت یکی از مراحل زندگی این بچه است، یعنی این بچه باید همینطور زندگی کند تا برسد به یک دورهای که آن دوره نهایی برایش دوره وحدت و عدالت بشود.

وحدت و عدالت شرط تکامل جامعه است نه مرحله مشخصی از تاریخ جامعه، و اگر مرحله مشخصی از تاریخ جامعه باشد یعنی خودش یک پدیده است نه قانون. آنطور که ما میگوییم یک قانون است، اینطور که اینها میگویند یک پدیده است. اگر قانون باشد قانونْ دیگر زندگی و مردگی ندارد که امروز به دنیا آمده فردا باید بمیرد. ولی اگر پدیده باشد آن وقت سوسیالیسم هم مثل کاپیتالیسم یا فئودالیسم میشود. همینطور که فئودالیسم یک مرحلهای از تاریخ است، یک روز متولد شده یک روز هم باید بمیرد و کاپیتالیسم یک مرحلهای از تاریخ است، یک روز متولد شده یک روز هم باید بمیرد، سوسیالیسم آقایان هم یک مرحلهای از تاریخ است، یک روز متولد میشود یک روز هم باید بمیرد، نمیشود یک روز متولد بشود و برای همیشه باقی بماند، که این یک بن بست بزرگی است که سوسیالیسم علمی الآن گرفتارش است. از یک طرف این را به صورت یک