فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٨ - در دوره اشتراک اولیه چه تضادی بوده؟ !

حرکت کنیم، مانع رشد است. چطور انسان میتواند این را قبول کند که زندگی اشتراکی به دلیل مانع رشد بودنش منسوخ شده است؟ یک وقت هست که نه به دلیل مانع رشد بودنش بلکه به دلیل حرص انسان منسوخ شده است. این یک حرفی است. ولی «به دلیل مانع رشد بودنش منسوخ شده» من که نمیتوانم این را قبول کنم.

- البته آنها رشد روانی انسان را همراه با رشد مادیاش قبول دارند؛ یعنی قبول دارند که بر اثر تکامل اجتماعی، مسائل روانی هم تکامل پیدا میکند.

استاد: پس باید قبول کنیم استثمارگر بودن نسبت به برادر بودن، رشد و تکامل روانی است!

- من خوبی و بدی برای تکامل قائل نیستم.

استاد: ارتباطی به خوبی و بدی ندارد. شما اسمش را هرچه میخواهید بگذارید.

- من میگویم کاملتر است.

استاد: یعنی روی اصول اینها باید اینطور قبول کنیم که اگر انسانها در یک مرحلهای بخواهند برادروار زندگی کنند، این در یک حدِ ناقصتر است از آنجایی که چنین زندگی نکنند، یعنی برادروار زندگی نکردن کاملتر است از برادروار زندگی کردن.

- پیچیدهتر است.

استاد: نه، کاملتر یعنی بهتر زندگی را پیش میبرد.

- ممکن است اینها بپذیرند که این مقدمه یک سوسیالیسم بعدی است (خنده استاد و حضار).