افکار و اندیشههای بشر که در طول تاریخ روی یکدیگر انباشته میشوند، بعد به یک مرحله معین که میرسد آن نتیجه نهایی را میدهد، آنوقت انسان کار را به جزء اخیر علت تامّه نسبت میدهد غافل از اینکه این کار مال این جزء اخیر علت تامّه نیست مال مجموع علل است.

مثال سادهای عرض میکنم: ما ترازویی داریم و باری را که ده من وزن دارد در یک کفه آن گذاشتهایم. یک روز یک نفر میآید یک وزنه یک کیلویی در آن کفه دیگر میگذارد و میرود.

مسلّم است که با آن بلند نمیشود. یک کسی میآید یک وزنه دو کیلویی میگذارد. باز هم بلند نمیشود. یک کسی میآید یک وزنه نیم کیلویی میگذارد، باز بلند نمیشود. همینطور یکی یکی پشت سر یکدیگر میآیند. این باری که ده من یعنی سی کیلو است، تا بیست و نه کیلو و نهصد گرم هم که بیایند بگذارند بلند نمیشود. یک نفر میآید صد گرم روی این کفه میگذارد و این بار از جا بلند میشود. اینجا اگر آدم غافل باشد میگوید آفرین به این آدم! این همه آدم آمدند نتوانستند این را از جا بلند کنند، این آخری که آمد بلند کرد! نه، آخری که آمد به کمک دیگران این کار را کرد.

اگر این بلند شده معلول این صد گرم نیست، معلول مجموع این وزنههایی است که به تدریج روی یکدیگر گذاشتهاند.

ماشین معلول ابتکار و خلاقیت مغز یک نفر نیست. آن کسی که سادهترین ماشینها را اختراع کرده است، مثلًا کسی که آسیاب را اختراع کرده، فکر او مایه شده برای کسی که یک امری را در حد بالاتر اختراع کرده است. کدام یک از صنعتهاست که از روز اول به همین شکل بوده؟ در صنعت هواپیمایی، آن کسی که اول بار هواپیما را اختراع کرد در چه سطحی اختراع کرد؟ سطح خیلی سادهای. تازه مایههای اوّلی فکرش را از چه کسانی گرفته بود؟ بر فکر دیگران افزود. دانش محصول کار جمعی بشر است. مَثَلی برای دانشمندان ذکر میکنند، میگویند اولین دانشمندی که پیدا شد مثل یک آدم قدبلند بود که در یک فضایی ایستاده و افق را میبیند. او یک مقدار معینی از افق را میبیند. بعد یک آدم دیگری میآید روی دوش او سوار میشود؛ او چون روی دوش این سوار شده مسلّم یک قسمت وسیعتری از افق را میبیند. اما آیا اینکه قسمت وسیعتری از افق را میبیند دلیل بر این است که او دید وسیعتری دارد؟ نه، او اگر روی دوش این نرفته بود بسا بود که قدش کوتاهتر بود و مقدار کمتری هم میدید؛ بلکه به دلیل اینکه روی دوش اوّلی رفته افق وسیعتری را