فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٤١ - ١ رابطه سرواژی میان مالک زمین و کشاورز

ماهیتی دارد. اما اینکه در دوره بردگی در نهایت امر چه تکامل اینچنینی برای ابزار تولید پیدا شد که در دورههای قبل نبود، ما در اینجا یک چنین چیزی نتوانستیم پیدا کنیم. البته اینجا یک چیزهایی میگویند ولی- عرض کردم- اینها از قبیل تغییر کمّی است نه تغییر کیفی. مثلًا میگوید:

گفتیم اصولًا وسایل تولید در یک حالت باقی نمیماند و مرتباً رو به ترقی و پیشرفت میباشد (این البته درست است) یعنی دارای کاراکتر انقلابی است (البته این هم به همان معنا که در یک وقت خاص ممکن است درست است ولی اینطور نیست که دائماً در حال انقلاب باشد) و در اثر تغییر آن خواه ناخواه تغییر کیفی در اوضاع اجتماعی پدیدار میگردد. در دوره فئودالیسم استعمال گاوآهن توسعه مییابد. (توسعه پیدا کردن که تغییر انقلابی و تغییر کیفی نیست) و مخصوصاً رشتههای مختلف فلاحتی از قبیل باغبانی، لبنیات سازی، نوشابه سازی ترقی زیاد مینماید (این مقدار ترقی کردن که کافی نیست برای اینکه یک تحول کیفی در جامعه به وجود بیاید) یعنی اصولًا در دوره فئودالیسم ترقی فلاحت به عنوان تنها رشته مؤثر تولید قابل ملاحظه میباشد.

این، حرف درستی است. فرض این است که فلاحت از دوره بردگی شروع شده است یعنی دوره برده داری و دوره فئودالیسم به شکلی که اینها میگویند اگر ما بخواهیم از نظر ابزار تولید و وضع تولید در نظر بگیریم این هر دو دوره بیش از هر چیزی همان دوره فلاحت و زندگی زراعتی هستند. در دوره بردگی هم اینطور بوده و در دوره فئودالیسم هم اینطور بوده است. البته شک ندارد که فلاحت تدریجاً و دوره به دوره تا یک حدی تکامل پیدا کرده کما اینکه در کنار آن صنعت و تجارت هم تغییر پیدا کرده است. حالا ببینیم اساساً اینها دوره فئودالیسم را چگونه تعریف میکنند.

خصوصیات دوره فئودالیسم

١. رابطه سرواژی میان مالک زمین و کشاورز

اساساً دوره فئودالیسم که اینها میگویند و به صورت یک اصل کلی و یک اصل علمی ذکر