میکردند چه را میخواستند رد کنند و چه را میخواستند اثبات کنند، [نمیتواند مقصود روایت را درک کند.] برخی امور روی قرائن مقامی است. مثلًا ما الآن چون به جوّ و محیط خودمان آگاه هستیم یک کسی یک اشارهای به مطلبی بکند میفهمیم که چه میخواهد بگوید، بعد با توجه به آن، حرف میزنیم. پنجاه سال دیگر حرفهای ما اصلًا معنی ندارد، میگویند چه میخواسته بگوید؟ چون آنچه او مختصر گفته با قرائن زمان بوده، ما هم با همان قرائن زمان جواب میدادیم. پنجاه سال دیگر قرائن از بین میرود و فقط الفاظ باقی میماند، در نتیجه معنایش عوض میشود و اساساً یک چیز دیگر میشود.

تا این مقدار البته حرف درستی است؛ یعنی انسان اگر بخواهد افراد را بشناسد ولی با زندگی و احوال شخصی آنها کاری نداشته باشد و آنها را از جوّ و تاریخ خودشان مجزا بکند و هیچ نخواهد اطرافشان را روشن کند، نمیتواند آنها را بشناسد؛ مثل اینکه بر یک کسی که در یک ظلمتی هست یک نورافکنی بیندازند در همان حدی که فقط اندام او را نشان بدهد، او به این وسیله شناخته نمیشود؛ باید جوّ و اطراف و محیط او را بشناسند، آنگاه او را در جوّ خودش خوب میتوانند بشناسند.

ولی اینها یک حرف بالاتری میخواهند بگویند، گو اینکه غیرقابل قبول است، و آن این است که اصلًا انسان و فکر و اندیشهاش و همه چیزش، بلکه هیچ چیزی از جامعه اصالت ندارد جز بنیاد اقتصادی جامعه، و هرچه وجود دارد انعکاسی از این است. آنوقت انسان نمیتواند یک انعکاس را درک بکند بدون آنکه عاکس را بشناسد، عکس را درک کند بدون آنکه عاکس را بشناسد. به قول اینها اگر فلان نظریه را بوعلی سینا داده، ببینید وضع اقتصادی زمانش چه بوده، این فکر را از وضع تولیدی زمانش الهام گرفته، تو منشأ الهامش را باید بشناسی. اگر آن وضع اقتصادی جور دیگری بود بوعلی هم جور دیگری فکر میکرد.

این است که در مسئله شناخت، این حرفی که اینها میزنند راه را دوتا میکند. در باب شناخت، شما هر مطالعهای در هر موضوعی بخواهید بکنید اینها قبول ندارند. هر محققی هرگونه تحقیق بکند اینها قبول ندارند، چرا؟ میگویند برای اینکه اگر اول زیربنا را شناختی و براساس آن زیربنا او را توجیه کردی، او را شناختهای، اما اگر او را مجزا از زیربنای خودش در نظر بگیری نمیتوانی او را بشناسی. پس این خیلی مسئله مهمی است. و ما باید ببینیم آیا واقعاً در مسئله شناخت همین طور است؟ یا نه، هر چیزی را در محیطش باید شناخت،