خاص. انسان از روی فکر و اندیشیدن و استنتاج خودش تولید میکند؛ یعنی در ذهنش محاسبه میکند، طرح و نقشه میکشد که برای این کار چنین کاری را بکنم. حیوان همان کار را انجام میدهد بدون اینکه خودش هم بفهمد چکار میکند ولی کارش خوب از آب درمیآید. یعنی حیوان با یک شعور مرموز هدایت میشود ولی انسان با یک شعور غیر مرموز، با یک شعور آگاهانه، با فکر و اندیشه.

بنابراین همان طوری که آن نظریات ریشه دیگری داشت، این نظریه نیز ریشه دیگری دارد. اگر کسی میگفت انسان حیوانی است که میخندد، انسان حیوانی است که میگرید، وقتی خوب فکر میکردیم میدیدیم ریشه اینها یک چیز دیگر است. چرا انسان میخندد؟ برای اینکه احساساتش نسبت به یک امر اضافه میشود به احساساتش نسبت به یک امر دیگر، این دو احساسات روی همدیگر میریزند و تولید یک هیجان میکنند. در گریه هم همینطور است. یعنی اینها همه ناشی از یک مرحلهای از شعور است. انسان چون به یک مرحله از شعور رسیده میتواند بخندد و چون به یک مرحله از شعور رسیده میتواند بگرید، چون به یک مرحله از شعور رسیده آزاد است، چون به یک مرحله از شعور رسیده قابلیت تکلیف و مسئولیت را دارد؛ یعنی همه اینها در درجه مؤخّر از رسیدن انسان به یک مرحلهای از شعور است. ابزارسازی و تولید هم در مرحله مؤخّر از رسیدن انسان به یک مرحلهای از شعور است، کما اینکه منحصر به قدرت فنی نیست [١]

رابطه این نظریه با نظریه تبدل انواع

این کسانی که آن حرف را میزنند، علی رغم این حرفهای مهمل و تبلیغاتی که میکنند، برای اینها از نظر علم ماوراء الطبیعه و علم الهی و حکمت الهی هیچ فرق نمیکند که انسان را تکامل یافته یک حیوان (مثلًا میمون یا غیر میمون) بدانیم یا انسان را موجودی مخلوق در روی زمین بدانیم بدون اینکه ارتباط نسلی با حیوانات دیگر داشته باشد. حال

[١] «فنی» که اینجا میگوییم مقصود تصرف در طبیعت است. میان هنر و صنعت فرق میگذارند. صنعت تصرف در طبیعت و طبیعت را به صورت دلخواه درآوردن است ولی هنر ایجاد یک امر زیبا در طبیعت است، اعم از آنکه تصرفی هم در طبیعت شده باشد یا نشده باشد، مثل رقص یا آواز که طبیعت را به شکل خاصی تغییر نمیدهد. نه این است که شکل طبیعت را عوض میکند و به شکل دیگر درمیآورد، بلکه یک شیء را به چند صورت میتواند ایجاد کند، به یک صورت خاصی ایجاد میکند. خود این، جزء استعدادهای مخصوص انسان است، بالخصوص در بعضی مراحل.