وحدت جامعه انسانی یک وحدت اعتباری است یا یک وحدت حقیقی؟ که گفتیم امروز هم این مسئله مطرح است. ایشان- البته نه بر مبنای اصولی که در جامعه شناسی امروز مطرح است بلکه حتی بیاطلاع از این اصول و فقط روی آنچه که از قرآن استنباط کردهاند- به این نتیجه میرسند که جامعهها یک وحدت واقعی دارند، یعنی مجموع انسانها حکم یک مرکب طبیعی را دارد با تفاوتی که با مرکبهای طبیعی دارد چون در مرکبهای طبیعی اجزاء ترکیب کننده در «مجموع» و «کل» بکلی مستحیل میشوند، چنانکه دو عنصری که از آنها آب تشکیل میشود در حالت آب بودن خاصیت و استقلال خودشان را بکلی از دست میدهند، این آب است که وجود دارد، دیگر اکسیژن ماهیت اکسیژنی خودش را از دست میدهد، ئیدروژن هم همینطور، ولی در جامعه انسان با اینکه ترکیبِ واقعی است و جامعه به صورت یک واقعیت وجود دارد نه امر اعتباری، افراد شخصیت و استقلال خودشان را از دست نمیدهند.

این است که در اینجا اگر ما گاهی میگوییم انسان تکامل پیدا کرده، چنانچه در نوع انسان بگوییم باز امر حقیقی گفتهایم و مجازی نگفتهایم. این در صنعت درست نیست، آن یک ملاکی در انسان دارد که آن ملاک در صنعت وجود ندارد. وحدت جامعه انسانی وحدت فرهنگی است، در اثر تبادل فرهنگ واقعاً یک شخصیت واحد واقعی به وجود میآید، ولی در باب امور صناعی چنین چیزی در کار نیست. اگر ما گاهی میگوییم در مجموع انسانها، گاهی میگوییم در واحد انسان، برای این است که اکنون نمیخواهیم بهطور صریح این مسئله را طرح کرده باشیم. حالا گیرم کسی آمد گفت جامعه هم واحد اعتباری است، فقط نسلی میرود نسل دیگری سر جای او مینشیند؛ بسیار خوب، مثال ما اختصاص پیدا میکند به فرد، یعنی تکامل واقعی در فرد است و در جامعه نیست.

پس حالا که این مسئله طرح شد، برای اینکه در نوشتهها مضبوط شود، به دنبال بحث تکامل واقعی و تکامل اعتباری، این مسئله را ما عجالتاً طرح بکنیم که آیا تکامل اجتماعی انسان (نه تکامل ابزار) یک تکامل واقعی است و یا یک تکامل اعتباری؟ آیا تکامل فرهنگی و تکامل معنوی انسان یک تکامل واقعی و فلسفی است به تمام معنی دقت؟ واقعاً یک واحدی است که این واحد در تکاپوست و از نقص به کمال میرود؟ یا نه، در اینجا هم معنایش این است که یک نسل ناقص میرود نسل کاملتر به جای او مینشیند، نه این است که آن تبدیل شده به این؟ این بستگی دارد به آن نظریهای که ما قبلًا طرح کردهایم که آیا وحدت جامعه وحدت واقعی است؟ آیا این حقیقت است که جامعه