ولی به هرحال ریشه اقتصادی دارد. درباره زمین و فلاحت، او مقصودش این است که مثلًا زردشت تعلق دارد به اوایل دورهای که بشر از شکار به کشاورزی رسید و از زمین استفاده میبرده و ثروت اضافی به وجود میآورده است. آن وقت ما میبینیم در تعلیمات زردشت خیلی به مقدس بودن زمین و مقدس بودن گاو توجه شده است. گاو در تعلیمات زردشت خیلی مقدس است. میدانید که حتی به ادرار گاو تبرک میجستند، گاو نر بالخصوص، برای اینکه گاو نر وسیله کشاورزی بوده است. چون وسیله کشاورزی بوده یک عقیده دینی متناسب با همین وضع اقتصادی به وجود آمده است. یا میبینیم عوامل طبیعت به خیر و شر تقسیم میشده؛ ابر و باران و زمینهای کشاورزی همه مقدساند و مخلوق سپنت منئو، و اما زمینهای قفر لایزرع و دشتهای قفری که به هیچ درد زندگی نمیخورد مخلوق اهریمن (انگره منئو) هستند و اساساً نباید اینها وجود داشته باشند. پس ما میبینیم براساس این وسیله تولید که در آن وقت زمین بوده یک سلسله عقاید مذهبی پیدا شده است. این عقاید مذهبی درباره تقدس قسمتهایی از زمین و نامقدس بودن قسمتهای دیگر، نمایانگر وضع اجتماعی آن مردم است.

- این درست است در موقعی که ما بخواهیم افکار را با عوامل مادی محیط تعلیل بکنیم اما صحبت تعلیل طبقاتی است.

استاد: شاید در اینجا به جنبه طبقاتی تعلیمات زردشت توجه نداشته باشد. شما این را باید پیدا کنید که در تعلیمات زردشت جنبههای طبقاتی وجود دارد. البته اینجا اسم نبرده ولی اتفاقاً همین جور هست یعنی در تعلیمات زردشت بالخصوص [این جنبه وجود دارد.] اصلًا چیزی که از نظر استنباط مثلًا فلسفی- قطع نظر از جنبههای تاریخی و متون مذهبی- پیغمبری زردشت را اندکی مورد شک قرار میدهد همین مسئله است که زردشت در میان کسانی که مدعی پیغمبری بودهاند یگانه کسی است که به طبقه اشراف و اعیان گرایش داشته است. مثلًا آن قداستی که برای پادشاه در متن دین زردشت هست در هیچ دین دیگری وجود ندارد، بلکه در ادیان دیگر بیشتر درگیری است میان آن پیغمبر و حاکم زمان خودش، ولی در [دین] زردشت تقدیس و قداست است. الآن هم برای زردشتیها این مسائل جزء تعلیمات و مقدسات دینشان است.