آفریده شدهاند. آنوقت میگفتند یونانی باید فکر کند، بیندیشد، فکر خلق کند، هنر بیافریند، خلّاق باشد، مغزش این گونه آفریده شده است؛ آن برده هم باید برده باشد. کم و بیش این فکر تبعیض نژادی هم که الآن در بعضی نقاط دنیا عملًا وجود دارد- اگرچه عدهای ابراز نمیکنند- همان فکر قدیم یونانی است. در ایران قدیم این فکر به صورت یک فلسفه وجود نداشته ولی به صورت یک فکر اجتماعی و یک سنتِ پذیرفته شده مخصوصاً در دوره ساسانی وجود داشته است. چون در ایران قدیم اصلًا فیلسوف و مفکر به آن معنا که در یونان بوده وجود نداشته، همان موبدها و امثال اینها بودند که این فکرها را میدادند و این فکر به هر حال به صورت یک سنت غیر قابل تخلف و سنت [پذیرفته شده وجود داشته است.

معتقد بودند] [١] اصحاب شغلهای مختلف باید در همان شغل خودشان باقی بمانند و تغییر طبقه ندهند و طبقات باید مقفّل و بسته باشد، کسی حق ندارد که از طبقهای به طبقه دیگر برود و همان حسابها که بچه موزهگر باید برای همیشه موزهگر بماند و بچه کوزهگر هم باید کوزهگر بماند. و اگر یک فرد میخواست از طبقهای به طبقه دیگر منتقل بشود اینقدر تشریفات داشته، در حد تشریفاتی که کسی از تبعه یک کشور بخواهد تابع کشور دیگر بشود، بلکه از این هم بالاتر: اینکه کسی تابع یک کشور باشد بعد بخواهد تابع کشور دیگر بشود تشریفاتش کمتر است از اینکه یک کسی که در ایران قدیم داخل یک طبقه بوده میخواست وارد طبقه دیگر بشود.

به هرحال، این یک نوع نظریه است که مسلّماً درباره انسان این حرف هم غلط است یعنی افراد انسان چه به حسب نژادها مختلف باشند (سفید باشند، سیاه باشند، زرد باشند) و چه آنهایی که منطقهها یا شغلها آنها را مشخص کرده (یکی دهاتی است یکی شهری، یکی عالم زاده است یکی طبیب زاده) اینطور آفریده نشدهاند؛ یعنی خیلی واضح و روشن است که در همه طبقات و در همه نژادها همه گونه استعدادی هست. البته در این که افراد انسان مختلف الاستعداد آفریده شدهاند بحثی نیست، اما معنایش این نیست که نژاد، آنها را مشخص میکند (هرکه سیاه شد اینچنین، هرکه سفید شد اینچنین) یا منطقه مشخص میکند (هرکه یونانی بود اینچنین، هرکه آسیایی بود اینچنین). بله، بچههای یک خانواده از یک پدر و مادر با یک گونه استعداد به دنیا نمیآیند. یکی استعداد ریاضیاش خوب است، یکی استعداد طبیعیاش خوب است، یکی

[١] [چند ثانیه از نوار افتادگی دارد.]