آن و خریدارش کمتر باشد و عرضهاش و به عبارت دیگر وجودش برای عرضه کردن و فروش بیشتر باشد ارزش مبادله آن پایینتر است و هرچه که تقاضا بیشتر و عرضه کمتر باشد ارزش مبادله آن بالاتر است؛ همینطور که ما در عمل هم میبینیم. یک سال مثلًا میبینید که پیاز پیدا نمیشود؛ وقتی میروند سراغ پیاز، میبینند که کیلویی پنج تومان هم به زحمت گیر میآید بلکه کیلویی ده تا پانزده تومان به فروش میرسد، چون کمیاب است و کمیابی علت گرانی میشود، کم بودن عرضه و زیاد بودن تقاضا علت گرانی میشود. سال بعد کشاورزها وقتی که میبینند فلان کشاورز ده خروار پیاز داشت و چقدر منفعت کرد در صورتی که من که گندم یا چغندر قند تولید کرده بودم نصف او درآمد پیدا نکردم، شروع میکنند به پیاز کاشتن. سال بعد پیاز ده برابر سال پیش عرضه میشود در صورتی که تقاضا به همان میزان سابق است. قهراً قیمت پایین میآید. وقتی که عرضه زیاد شد، نسبت عرضه به تقاضا با سال پیش فرق کرد و عرضه بیشتر از تقاضا شد قیمتش پایین میآید، و آنقدر پایین میآید که مقداری از پیازها میپوسد، حتی همان ارزشی را که تولید کردند هم پیدا نمیکند. اگر تولید یک کیلو پیاز برای او یک تومان خرج برداشته حالا به آن یک تومان هم به زحمت از او میخرند. گفتند پس ارزش مبادلهای یک امر متغیر است و تابع عرضه و تقاضاست، هیچ ملاک دیگری ندارد و خلاصه یک امر قراردادی است.

نظریه دوم: ارزش یک کالا مساوی با نیروی کار مصرف شده است

ولی بعضی دیگر گفتهاند ارزش واقعی هر کالا برابر نیروی کاری است که در این کالا مصرف شده است. علت زیادتر بودن و کمتر بودن قیمت، این است. اگر یک کالایی کار زیاد ببرد قیمتش هم خود به خود بالا میرود، اگر کار کمتر ببرد قیمتش پایین میرود. شما میبینید که یک فرش، متری هزار تومان خرید و فروش میشود، یک فرش دیگر را متری سی هزار تومان هم نمیدهند، با اینکه بسا هست مادهای که در این مصرف شده برابر است با مادهای که در آن مصرف شده است، این هم پشم است آن هم پشم است، و بسا هست که مقدار پشمی که در این به کار رفته بیشتر از آن باشد، اگر ما وزن کنیم این ده من است و آن پنج من. ولی قیمت این قالی سه در چهار دوازده هزار تومان درمیآید و قیمت آن قالی سه در چهار صد و بیست هزار تومان، چرا؟ برای اینکه این یک نخریسی خیلی سادهای داشته، آن نخی که رشتهاند یک مقدار کمی کار برده و بعد هم وقتی که آمدهاند این را ببافند تند بافتهاند، مثلًا این ده روز کار برده ولی آن قالی ظریفی که شما