فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٨ - مفتاح فهم تاریخ

حافظ را ما اگر بخواهیم بشناسیم میگوییم بدون شناخت نظام تولیدی عصر او میتوانیم بشناسیم. ولی اینها میگویند اساساً مفتاح شناخت و فهم تاریخ [شناخت تولید است،] چون زیربنا تولید و روابط تولیدی است. تا ما زیربنا را نشناسیم روبنا را نمیتوانیم بشناسیم، زیرا روبنا انعکاس آن است. آن باید شناخته شود تا این شناخته شود. حال توضیح بیشتری عرض بکنم:

در یک حدی- نه به معنایی که اینها میگویند- این یک امر منطقی و واضح و روشنی است که مثلًا برای شناختن حتی یک شاعر، ما میگوییم عصر و زمان او را باید بشناسیم و لهذا آنهایی که در احوال یک شاعر تحقیق میکنند، یکی از فصولی که اختصاص میدهند این است که زمان او را معرفی میکنند که معاصرانش چه کسانی بودند و ... میگویند اینها خیلی در شناخت آن شاعر تأثیر دارد. یعنی اگر ما آنها را ندانیم حتی تعبیرات شاعر را نمیتوانیم درست درک بکنیم. مثلًا این شعر معروف حافظ: