فلسفۀ تاریخ ط-صدرا
(١)
نقد این نظریه
١٦ ص
(٢)
نظریه فطرت
١٩ ص
(٣)
پاسخ به یک فرضیه
٢٢ ص
(٤)
شناخت تاریخ
٢٥ ص
(٥)
مفتاح فهم تاریخ
٢٧ ص
(٦)
امتیاز آیت اللَّه بروجردی
٢٩ ص
(٧)
آیا کار سبب تکامل زیستی است؟
٣٢ ص
(٨)
سخن بوعلی
٣٤ ص
(٩)
تکامل ابزار تولید معلول تکامل انسان است نه برعکس
٤٠ ص
(١٠)
غرایز اصیل انسان
٤٤ ص
(١١)
تولید
٤٩ ص
(١٢)
1 تولید
٥١ ص
(١٣)
پایگاه مستقل فکری انسان
٦٣ ص
(١٤)
2 تولید
٦٦ ص
(١٥)
ایدئولوژی و جهان بینی
٧٠ ص
(١٦)
کار تبلیغاتی غیر از کار علمی است
٧٣ ص
(١٧)
نقش تبلیغ
٧٧ ص
(١٨)
پیدایش مذهب
٨١ ص
(١٩)
3 تولید
٨٤ ص
(٢٠)
تعریف تکامل
٨٥ ص
(٢١)
تکامل حقیقی و تکامل مجازی
٨٧ ص
(٢٢)
چند مثال
٨٨ ص
(٢٣)
جامعه وحدت واقعی دارد
٩٤ ص
(٢٤)
چگونگی انتقال دوره ها
٩٧ ص
(٢٥)
ایراد اول
٩٨ ص
(٢٦)
ایراد دوم
١٠٠ ص
(٢٧)
ایراد سوم
١٠١ ص
(٢٨)
دوره اشتراک اولیه، دوره برده داری، دوره فئودالیسم
١٠٧ ص
(٢٩)
اجتماعی یا انفرادی بودن انسان
١٠٩ ص
(٣٠)
آیا انسان بالطبع اجتماعی است؟
١١٠ ص
(٣١)
نظریه صحیح
١١٥ ص
(٣٢)
غریزه چیست؟
١٢٠ ص
(٣٣)
تکامل اجتماعی انسان
١٢٤ ص
(٣٤)
« فصل ممیز » انسان چیست؟
١٢٥ ص
(٣٥)
انسان، موجودی ابزارساز
١٢٦ ص
(٣٦)
نقد این نظریه
١٢٧ ص
(٣٧)
رابطه این نظریه با نظریه تبدل انواع
١٢٩ ص
(٣٨)
آیا شعور انسان بر ابزارسازی او مقدم است یا برعکس؟
١٣١ ص
(٣٩)
اهمیت سر انگشتان دست انسان
١٣٢ ص
(٤٠)
خلاصه
١٣٤ ص
(٤١)
مثال به سخن گفتن
١٣٧ ص
(٤٢)
راز تکامل جامعه انسان
١٣٨ ص
(٤٣)
توجیه دیگر و نقد آن
١٤٠ ص
(٤٤)
زندگی اشتراکی
١٤٤ ص
(٤٥)
ملاکهای زندگی اشتراکی
١٤٤ ص
(٤٦)
1 تولید جمعی
١٤٤ ص
(٤٧)
2 ساده بودن ابزار تولید
١٤٦ ص
(٤٨)
3 نبودن محصول اضافی
١٤٧ ص
(٤٩)
کاهش عواطف انسانی در اثر پیشرفت تمدن
١٤٩ ص
(٥٠)
سوسیالیسم اسلامی
١٥٠ ص
(٥١)
علت جنگ در دوره اشتراک اولیه چه بوده؟
١٥٣ ص
(٥٢)
در دوره اشتراک اولیه چه تضادی بوده؟ !
١٥٤ ص
(٥٣)
دوره اشتراک اولیه و دولت
١٥٩ ص
(٥٤)
دوره اشتراک اولیه و خانواده
١٦٣ ص
(٥٥)
1 انتقال به دوره برده داری
١٦٥ ص
(٥٦)
فرضیه و نه وقایع تاریخی
١٦٧ ص
(٥٧)
مفهوم اعتبار
١٦٩ ص
(٥٨)
میراث خواهی ظلّ السلطان
١٧٠ ص
(٥٩)
فرضیه ما
١٧٢ ص
(٦٠)
حس استخدام
١٧٣ ص
(٦١)
2 انتقال به دوره برده داری
١٧٥ ص
(٦٢)
انواع زندگی اشتراکی
١٧٧ ص
(٦٣)
در دوره اشتراک اولیه تضاد طبقاتی نبوده است
١٨٣ ص
(٦٤)
دوره برده داری
١٨٦ ص
(٦٥)
ریشه های برده داری
١٨٧ ص
(٦٦)
تناقض
١٩١ ص
(٦٧)
ساده بودن ابزار ملاک اشتراک نیست
١٩٣ ص
(٦٨)
ایرادها
١٩٦ ص
(٦٩)
انکار دولت در دوره اشتراک اولیه
٢٠٠ ص
(٧٠)
بیان علمی
٢٠١ ص
(٧١)
پیدایش دولت
٢٠٥ ص
(٧٢)
دو نظریه مخالف
٢٠٦ ص
(٧٣)
دولتهای دموکرات
٢٠٦ ص
(٧٤)
دیکتاتوری پرولتاریا
٢٠٨ ص
(٧٥)
ایرادها
٢٠٩ ص
(٧٦)
مسئله بردگی در اسلام
٢١٠ ص
(٧٧)
دولت در کمونیسم نهایی
٢١٤ ص
(٧٨)
سخن خوارج
٢١٦ ص
(٧٩)
پیدایش مذهب
٢١٨ ص
(٨٠)
نظریات درباره علت پیدایش مذهب
٢١٨ ص
(٨١)
1 تثبیت امتیازات طبقاتی
٢١٨ ص
(٨٢)
2 جهل
٢٢١ ص
(٨٣)
3 ترس
٢٢١ ص
(٨٤)
نقد این نظریات
٢٢٣ ص
(٨٥)
نفی خلقت عالم از راه قدیم بودن ماده
٢٢٧ ص
(٨٦)
رد این نظریه
٢٢٨ ص
(٨٧)
1 از جنبه حکمت الهی
٢٢٨ ص
(٨٨)
مثال
٢٢٩ ص
(٨٩)
2 از جنبه علم
٢٣١ ص
(٩٠)
تحلیل گرایش بشر به توحید
٢٣٣ ص
(٩١)
دو تناقض
٢٣٤ ص
(٩٢)
انتقال از دوره بردگی به دوره فئودالیسم
٢٣٨ ص
(٩٣)
دلگرم نبودن برده به کار
٢٣٩ ص
(٩٤)
خصوصیات دوره فئودالیسم
٢٤١ ص
(٩٥)
1 رابطه سرواژی میان مالک زمین و کشاورز
٢٤١ ص
(٩٦)
2 نظام ملوک الطوایفی
٢٤٣ ص
(٩٧)
انتقال به دوره بورژوازی
٢٤٦ ص
(٩٨)
یک نمونه
٢٤٨ ص
(٩٩)
سرمایه داری
٢٥١ ص
(١٠٠)
1 سرمایه داری
٢٥٣ ص
(١٠١)
انقلاب صنعتی
٢٥٣ ص
(١٠٢)
نظریات درباره وجه تمایز ماشین
٢٥٤ ص
(١٠٣)
تغییر کمّی و تغییر ماهوی
٢٥٥ ص
(١٠٤)
نظریه اول ماهیت ابزارها تغییر نکرده
٢٥٧ ص
(١٠٥)
نظریه دوم اختلاف در نیروی محرک است
٢٥٧ ص
(١٠٦)
نظریه سوم ماشین تفاوت ماهوی دارد
٢٥٨ ص
(١٠٧)
ابعاد تکامل اجتماعی انسان
٢٥٩ ص
(١٠٨)
آثار منفی تکامل جامعه از نظر تقسیم کار
٢٦١ ص
(١٠٩)
سخن توین بی
٢٦٢ ص
(١١٠)
تئوری وحشتناک
٢٦٣ ص
(١١١)
خصوصیت طبقه پرولتر
٢٦٦ ص
(١١٢)
مسئله فروش نیروی کار
٢٦٨ ص
(١١٣)
2 سرمایه داری
٢٧٠ ص
(١١٤)
ارزش اضافی
٢٧٠ ص
(١١٥)
سلب مالکیت خصوصی ماشین
٢٧٢ ص
(١١٦)
مسئله ماشین از نظر عدالت
٢٧٣ ص
(١١٧)
حل بحرانهای ده ساله
٢٧٥ ص
(١١٨)
ارزش
٢٧٧ ص
(١١٩)
نظریه عرضه و تقاضا
٢٧٧ ص
(١٢٠)
کار تاجر
٢٧٩ ص
(١٢١)
3 سرمایه داری
٢٨٢ ص
(١٢٢)
کالا
٢٨٣ ص
(١٢٣)
ریشه ارزش
٢٨٥ ص
(١٢٤)
فرق میان مالیت و ملکیت در فقه اسلامی
٢٨٦ ص
(١٢٥)
شرایط مالیت یا ارزش مبادله
٢٨٧ ص
(١٢٦)
1 ارزش استعمال یا مفید بودن
٢٨٧ ص
(١٢٧)
2 رایگان نبودن
٢٨٩ ص
(١٢٨)
3 قابل اختصاص بودن
٢٨٩ ص
(١٢٩)
نظریه عرضه و تقاضا
٢٩١ ص
(١٣٠)
نظریه کار
٢٩٢ ص
(١٣١)
ایرادهای این نظریه
٢٩٤ ص
(١٣٢)
4 سرمایه داری امپریالیسم
٢٩٨ ص
(١٣٣)
پیدایش کارتلها
٢٩٩ ص
(١٣٤)
سندیکا
٣٠٠ ص
(١٣٥)
تراست
٣٠١ ص
(١٣٦)
ایجاد انحصار در مواد خام و تأسیس بانک
٣٠١ ص
(١٣٧)
جنگ میان امپریالیستها
٣٠٤ ص
(١٣٨)
داستان عبید زاکانی
٣٠٦ ص
(١٣٩)
نقش آگاهیهای مردم
٣٠٨ ص
(١٤٠)
سوسیالیسم
٣١١ ص
(١٤١)
1 سوسیالیسم
٣١٣ ص
(١٤٢)
تعاریف سوسیالیسم
٣١٣ ص
(١٤٣)
دو نظریه درباره ریشه احساس « من » و « ما »
٣١٤ ص
(١٤٤)
تعریف چهارم
٣١٦ ص
(١٤٥)
سوسیالیسم علمی
٣١٧ ص
(١٤٦)
سوسیالیسم عرفانی
٣١٨ ص
(١٤٧)
توجه اسلام به هر دو جهت
٣٢٠ ص
(١٤٨)
سوسیالیسم واقعی
٣٢٢ ص
(١٤٩)
سخن غزالی
٣٢٤ ص
(١٥٠)
پدر و مادر سوسیالیسم علمی
٣٢٥ ص
(١٥١)
2 سوسیالیسم
٣٢٨ ص
(١٥٢)
تولید برای قدرت ملی
٣٢٩ ص
(١٥٣)
ارکان سوسیالیسم
٣٣٠ ص
(١٥٤)
راه وصول به سوسیالیسم
٣٣١ ص
(١٥٥)
جبر تاریخ و مسئله آزادی و اختیار
٣٣٢ ص
(١٥٦)
سوسیالیسم تخیلی
٣٣٤ ص
(١٥٧)
نظریه ما
٣٣٥ ص
(١٥٨)
اصل عدالت و اصل وحدت
٣٣٦ ص
(١٥٩)
سوسیالیسم، یک امر اختیاری
٣٤١ ص
(١٦٠)
3 سوسیالیسم
٣٤٣ ص
(١٦١)
مالکیت اجتماعی
٣٤٤ ص
(١٦٢)
مارکس و دموکراسی
٣٤٦ ص
(١٦٣)
اصول تئوری مارکس
٣٤٧ ص
(١٦٤)
دموکراسی در گذشته
٣٥٠ ص
(١٦٥)
سوسیالیسم به مقوله فرهنگ بستگی دارد نه اقتصاد
٣٥٢ ص
 
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص

فلسفۀ تاریخ ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٠٩ - ایرادها

دموکرات باشند نه برای غیر خودشان، برای غیر خودشان باید فشار بیاورند، دولت همیشه عامل فشار یک طبقه بر طبقات دیگر بوده؛ تا حالا آنها به این طبقه فشار میآوردند، حالا وقت این است که این طبقه به آنها فشار بیاورد و تو نمیتوانی تاریخ را تفسیر طبقاتی بکنی، در حالی که تاریخ جز تفسیر طبقاتی تفسیر دیگری ندارد. تا آن وقتی که آن طبقهها روی کار بودند آنها فشار میآوردند، حالا که این طبقه روی کار آمده این طبقه باید فشار بیاورد، فشار این هم یک فشار مشروع است. ثانیاً این یک دوره به اصطلاح محلّل و یک دوره موقت است، برای اینکه ما هنوز دوره سوسیالیسم را میگذرانیم و به دوره کمونیسم نرسیدهایم. به دوره کمونیسم که برسیم، دولت بکلی ملغی میشود و دیگر دیکتاتوری پرولتاریا وجود ندارد. در واقع هنوز جامعه منقسم به دو طبقه است: طبقه پرولتاریا و غیر پرولتاریا. طبقه پرولتر حالا باید فشار بیاورد، هر وقت که آن طبقه بکلی محو و نابود شد آنوقت دیگر این دیکتاتوری هم نابود میشود و دولت هم بکلی از میان میرود. این خلاصه حرفشان در اینجاست.

ایرادها

حال دو سه تا حرف باقی میماند و آن این است: یک وقت شما میگویید که در دولتسوسیالیستی مثل دولت سوسیالیستی شوروی، حزب کمونیست به عنوان یک حزب حق فشار و تحمیل بر طبقات دیگر دارد. ممکن است از شما بپرسند چرا؟ این چه امتیازی است که حزب کمونیست برای خودش چنین حقی قائل شده است؟ و یک وقت میگویید نه، این طبقه بر آن طبقه حق فشار دارد. از شما میپرسیم که آیا جامعه سوسیالیستی شوروی هنوز جامعه طبقاتی است؟

شاید خود مارکس هم که [دیکتاتوری پرولتاریا را] گفته است، تا این مقدار نظرش بوده که در حالی که طبقه پرولتر میخواهد حکومت را در دست بگیرد که هنوز جامعه منقسم به دو طبقه است (طبقهای که از محصول کار این طبقه زندگی کردهاند و هنوز هم زندگی میکنند و طبقهای که آن طبقه کارگر است) طبقه کارگر حق دارد که با اعمال خشونت و زور بر آن طبقه حکومت کند تا وقتی که آنها را مجبور کند بر اینکه از این رژیم خودش پیروی و تبعیت کند یعنی دیگر دست از آن وضع مفت خواری خودش بردارد، که این میشود یک مرحله متوسط، همین مقدار و نه بیش از این.

و اما اگر ما قائل بشویم که بعد از شصت سال که لااقل دو نسل تا حالا عوض شده و


[١] حتی از کلمات خود مارکس هم این را نقل میکنند. لنین آن را به موقع اجرا گذاشت و حتی میان کمونیستها اختلاف نظری به وجود آمد و شاید از اختراعات لنین باشد.