اینجاست که مسئله ارزش مطرح میشود که ریشه ارزش چیست. از همین جاست که نظریهای در باب ارزش پیدا میشود که طبق آن سرمایه داری در ماهیت خودش استثمارگر است، اصلًا سرمایه داری مساوی است با استثمارگری و غیر از آن امکان ندارد، یک درهم نیز اگر سرمایهدار بخواهد سود ببرد استثمار است.

فرق میان مالیت و ملکیت در فقه اسلامی

حال ریشه ارزش چیست؟ اول ما یک اصطلاحی از فقه خودمان میآوریم (شاید برای این مسئله لازم باشد). در فقه ما میان مال و مِلک یعنی میان مالیت و ملکیت تفکیک قائل میشوند. مالیت را یک امری میدانند قطع نظر از رابطه اجتماعی- یا به قول اینها روبنایی- این شیء با یک انسان، ولی مالکیت عبارت است از آن رابطه خاص اختصاصی که یک انسان با یک شیء پیدا میکند. آیا هرچیزی که مال هست ملک هم هست و هر چیزی که ملک هست مال هم هست؟ میگویند نه، بین اینها عموم و خصوص من وجه است: بعضی چیزها هم مالند هم ملک، هم مالیت دارند (آن مالیتی که آنها میگویند همین ارزشی است که اینها میگویند) و هم ملکیت دارند. فرض کنید این خانه هم مالیت دارد که یک قیمتی رویش میگذارند و هم ملکیت دارد یعنی مملوک یک شخص معین است. ولی ممکن است یک شیء ملکیت داشته باشد اما مالیت نداشته باشد یعنی ارزش مبادلهای نداشته باشد. (در فقه میگویند مالیت ندارد، اقتصاددانها میگویند ارزش مبادلهای ندارد).

مثلًا اگر شما یک من برنج دارید، از این یک من برنج شما یک دانه برنج افتاده و به دست من مانده. یک دانه برنج مالیت ندارد یعنی ارزش مبادلهای ندارد، یعنی اگر شما این را ببرید بازار و بگویید با این یک دانه برنج یک چیزی به من بدهید، میگویند یک دانه برنج اینقدر کوچک و حقیر است که ارزش مبادلهای ندارد و در مقابل آن چیزی به انسان نمیدهند. پس میگویند این مالیت ندارد یعنی ارزش مبادلهای ندارد. ولی ملکیت دارد. همین یک دانه برنج که جزء آن یک من برنج بوده است باز هم ملک همان صاحب آن است یعنی احکام ملکیت بر آن جاری میشود. در باب ملک، ما میگوییم جایز نیست تصرف در ملک کسی مگر به اذن و اجازه او. اگر شما همین را هم بخواهید به دهانتان بگذارید اجازه او شرط است. اگر او راضی نباشد و این در جیب شما باشد یک شیء غصبی همراه شماست. پس کوچکی سبب نفی مالیت میشود ولی سبب نفی ملکیت نمیشود.