که به عنوان قرض از این بگیرد و به عنوان قرض هم به آن بدهد؟ یا اینکه نه، راه دیگر هم دارد که بهتر از این هم هست. راه ربوی راهی است که فقط بانک در این میان استفاده کامل میبرد ولی راه غیر ربوی هم در اینجا وجود دارد که حالا بحث بانک فعلًا مطرح نیست [١].

آنوقت اینها میگویند بانکهای بزرگ- مثل این بانکهای بین المللی که الآن وجود دارد- به وجود میآید و سرمایههای بانکی با سرمایههای صنعتی با همدیگر ترکیب میشوند و یک قدرت خیلی بزرگی را در دنیا به وجود میآورند و بعد اساساً اینها فقط دنیا را باید تصاحب کنند، دیگر یک مملکت و دو مملکت برای اینها کافی نیست.

حال امثال لنین میخواهند قضیه را به آنجا منتهی کنند [که امپریالیسم از این طریق از پا درمیآید.] مارکس در این زمینه صحبتی نکرده. گاهی از مارکس و انگلس در زمینه امپریالیسم هم نقل میکنند ولی آنچه که نقل میکنند همان حرفهایی است که در زمینه کاپیتالیسم گفتهاند، در اینجا همان حرف را میآورند تعمیم میدهند و الّا آنها برای خصوص امپریالیسم چیزی نگفتهاند.

کاپیتالیسم را میگفتند به آن صورت از پا درمیآید که از پا هم در نیامد.

جنگ میان امپریالیستها

حالا امپریالیسم به چه شکل از پا درمیآید؟ اینها به نظر من نتوانستهاند یک فرمولی ارائه بدهند که بالجبر و بالضروره امپریالیسم از پا در بیاید. دلیلش هم این است که از پا درنیامده و از وقتی امپریالیسم شده خودش را امپریالیسم حفظ کرده است. میگویند همین قدر که امپریالیسم پایش را از داخل خودش به خارج میکشاند مجبور است که بازارها را تصاحب و مردم را استثمار کند.

آنوقت در مقابل آن مردمِ استثمارشده قرار میگیرد و این مردمِ استثمارشده هستند که با امپریالیسم خواهند جنگید. ولی این چیزی است که ظاهراً در دنیا محقق نشده. خودشان به یک امر دیگری متوسل میشوند که آن امر دیگر درست است ولی غیر از این تز مارکسیسم است، یعنی جنگ طبقاتی نیست. جنگ طبقاتی را با امپریالیسم نمیشود پیش بینی کرد. جنگ داخل طبقه را میشود پیش بینی کرد ولی جنگ طبقاتی را نمیشود پیش بینی کرد؛ چون امپریالیسم یک امر