حال اینجا دو سه مطلب دیگر هست. یک مطلب این است که در مشخصات این دوره که ذکر میکنند میگویند در دوره اشتراک اولیه بردگی نبوده و نمیتوانسته هم وجود داشته باشد چون برده را برای استثمار میخواستند و اصلًا امکان استثمار نبوده، مثل اینکه الآن هم حیوانی یک حیوان دیگر را نمیتواند استثمار کند، اگرچه در حیوانات هم میگویند کم و بیش پیدا میشود. ولی در عین حال قبول کردهاند که جنگ بوده، جنگِ میان قبیلهها بوده و از یکدیگر اسیر میگرفتند و آن اسیرها را میکشتند یا میخوردند. از اینها باید سؤال کرد که علت جنگ چه بوده؟ (این خودش یک مسئلهای است) علت جنگ دو قبیله چه بوده؟ باید یک تضادی برقرار باشد و همچنین باید ریشه اقتصادی داشته باشد. در دورهای که مالکیت خصوصی نبوده و ذخایر و محصولات اضافی نبوده و به قول شما وسایل تولید هم به قدری ساده بود که اصلًا احتیاجی به غصب کردن در کار نبود، آنوقت علت یورش بردن قبیلهای به قبیله دیگر چه بوده است، با حسابهای اینها که تمام جنگها را معلول علت اقتصادی میدانند. در دوره اشتراک همینطور که در میان افراد یک قبیله جنگ نمیتواند وجود داشته باشد، در میان قبیلهای و قبیله دیگر هم اصلًا جنگ نمیتواند وجود داشته باشد و حال آنکه جنگ وجود داشته است. پس این خودش باز حکایت میکند از اینکه تاریخ را تنها با این تضادهای اقتصادی نمیشود توجیه کرد.

- عین این حرف را در تقسیم اینها به قبایل میتوان گفت که شرایط تولید آن زمان اجازه نمیداد که عده بیشتری دور هم جمع بشوند و لذا قبایل، کوچک بود.

استاد: بله، اینطور بگویید که شرایط حداکثر اقتضا میکرد گروههای کوچک باشد. چرا گروهها به صورت قبیلهها بود؟ به صورت قبیلهها بودن نشان میدهد که همان عاطفه طبیعی علت بوده است.یک وقت انسانها احتیاج دارند به اینکه گروهی زندگی بکنند. بسیار خوب، اما چرا اقتضا میکند که این امر حتماً به صورت قبیلهای باشد؟ به صورت قبیلهای بودن نشان دهنده این است که یک امر دیگری حاکم بوده که همان حکومت عاطفی بوده است.