بقایایش الآن در محیط یک خانوادهای که مرکب از پدر و مادر و فرزندان است وجود دارد. ما الآن میبینیم که در محیطهای فعلی میان پدر و مادر و برادر و خواهر یک زندگی اشتراکی وجود دارد اما یک اشتراکی مبنی بر عاطفه. این پسر درآمد دارد، آن پسر هم درآمد دارد، پدر درآمد دارد، احیاناً مادر درآمد دارد، احیاناً دختر فرض کنید معلم است و درآمد دارد، ولی همه چیز را میآورند میریزند در خانه با همدیگر خرج میکنند. حال اگر یکی از این بچهها عروسی دارد، دیگر یکی حساب خودش را جدا نمیکند، از پول موجودی خانواده خرج عروسی او میکنند. یک نفر از اینها اگر یک بیماری پیدا کند و احتیاج به عمل جراحی و خرج زیاد داشته باشد، از بودجه خانواده خرجش میکنند؛ یعنی عاطفه یک زندگی اشتراکی به وجود آورده که البته این خودش یک نوع شرافتی هم هست.

اگر کسی به این معنا حساب کند، یک انسانیتی در دورههای قدیم وجود داشته و حتی شما آثارش را در زندگی عرب میبینید. اگر یکی از افراد قبیله بر فرد قبیله دیگر جنایت وارد میکرد و باید دیه میداد، افراد قبیله میدادند، یعنی او دیگر از جیب خودش نمیداد، از این جهت همه افراد قبیله شرکت میکردند.

سوسیالیسم اسلامی

این میشود یک نوع اشتراکیتی براساس یک نوع عاطفه قوی. و از این جهت آن دورههای زندگیهای قبیلهای اشتراکی اگر وجود داشته واقعاً زندگیهایی در یک حد عالی بوده؛ یعنی باید بگوییم در دورههای بعد در اثر پیشرفت تمدن، انسان در قسمتهای عاطفی عقب رفته است. مسئله سوسیالیسم مذهبی و اسلامی همین است که براساس عاطفه باشد نه براساس زور و جبر، یعنی اخوان الصفایی که به این حالت باشد نه با این حکم که قانون به زور میآید محصول این و آن را میگیرد، بعد میآید در میان آنها تقسیم میکند، بلکه به معنی اینکه عملًا من و تو در میان نیست.

در سفینة البحار جلد اول، صفحه ٢٩٠، ماده «حقق» که به اعتبار حقوق برادران مؤمن نسبت به یکدیگر است: الکاظمی (از حضرت امام موسی کاظم علیه السلام): قالَ لِجَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ الْعاصِمِی: یا عاصِمِی! کیفَ انْتُمْ [١] فِی التَّواصُلِ وَ التَّواسی؟ درجه تواصل (به یکدیگر متصل بودن) و تواسی و مواسات داشتن شما در چه حدی است؟ قُلْتُ: «عَلی

[١] «انْتُمْ» یعنی شما شیعیان.