بیاید. همین قدر که توانست مازاد به وجود بیاورد، امکان استثمار پیدا میشود. یک فردی میبیند که میشود یک نفر دیگر را استثمار کرد، چون او میتواند هم به اندازه خرج خودش کار کند هم به اندازه خرج من، درست میشود مثل یک حیوانی که هم میتواند راه برود و هم به من کولی بدهد.

این حیوان از این شهر تا آن شهر میرود، هم خودش میرود هم به من سواری میدهد. این انسان الآن به حدی رسیده که هم میتواند قوت خودش را برای زنده ماندن خود تهیه کند، هم قوت من را بدهد. البته من هم میخواهم که او زنده بماند، چون اگر او زنده و سالم نماند نمیتواند برای من کار کند.

تناقض

اینجاست که زمینه استثمار پیدا میشود. آنوقت این با دوره کشاورزی بالخصوص منطبق میشود؛ یعنی بعد از آنکه کشاورزی اختراع شد بشر با کشاورزی میتواند آذوقه ذخیره تحصیل کند و مازاد بر مصرف خودش به وجود بیاورد. بنابراین باید دوره بردگی و دوره استثمار با کشاورزی آغاز شده باشد. ولی این آقایان خودشان قبول دارند که کشف فلز مقارن است با دورهای که آن را دوره ماقبل بردگی میدانند، قهراً با دوره کمون اولیه. صنعت، حتی صنعتهای فلزی، به دورانهای قبل از دوران بردگی تعلق دارد. ناچار باید بگوییم آن دوره هنوز دوره کمون اولیه بوده است. قبل از دوران بردگی حتی مبادله وجود داشته است. اینها نمیگویند مالکیت وجود داشته، ولی [میگویند] مبادله وجود داشته است. مبادله بدون مالکیت که نمیشود. ولی حداکثر، مبادله میان دو قبیله وجود داشته است. این میشود یک مالکیت نیمه اشتراکی و نیمه اختصاصی. مالکیت نیمه اشتراکی است از آن جهت که در داخل قبیله فرض بر این است که مالکیتْ اشتراکی بوده است، و مالکیت نیمه اختصاصی است برای اینکه هر قبیلهای برای خودش یک مالکیتی قائل است که خود را با آن قبیله دیگر مشترک نمیداند و آن قبیله هم برای خودش مالکیتی قائل است غیر از مالکیتی که آن قبیله دیگر قائل است. کمون هم چنین چیزی است. معنایش نفی مالکیت نیست. اگر هر قبیلهای یک کمون میبود و بعد همه اینها در یک واحدْ اجتماع داشتند و محصولاتی که این قبیله و آن قبیله به دست میآورد همه در یک واحد کلی جمع میشد و بعد همه افراد جامعه از آن استفاده میکردند، آن را میشد اشتراک کامل به حساب آورد، همین طوری که در این کمونهایی که در زمان ما هست- مطابق سخن آنهایی که میگویند در اسرائیل کمون به وجود آمده یا در بسیاری از جاهای