میکنند، یکی دو نفر عطار و بقال هم آنجا هستند که کالا در اختیار افراد میگذارند، یک کدخدا هست که مرجع حل اختلاف و دعواست، یک روحانی هست که جوابگوی امور معنوی اینهاست، یک کارهای خیلی سادهای.

مجموع کارها را اگر شما در نظر بگیرید، کم است، حداکثر کشاورزی باشد، عطاری باشد، قصابی هم در کنارش باشد. ولی جامعه هرچه که رشد میکند کار زیادتر میشود، تخصص بیشتر میشود.

در ابتدا میبینید یک نفر به معنای اعم عالم است، هم عالم دین است هم عالم دنیای مردم است؛ طبابتشان را هم به او مراجعه میکنند، حسابهایشان را هم به او مراجعه میکنند، قضاوتشان را هم به او مراجعه میکنند، کارهای دیگرشان را هم به او مراجعه میکنند. ولی بعد شما میبینید چگونه جامعه تقسیم پیدا میکند، یک طبابت خودش به چند رشته تقسیم میشود، خود علوم دینی به چند رشته تقسیم میشود، علوم ریاضی به چند رشته تقسیم میشود.

پس جامعه هرچه که کاملتر بشود تنوع و تقسیم در آن بیشتر صورت میگیرد، قهراً انتظامش هم پیچیدهتر خواهد بود. حالا ما در این جهت ببینیم چگونه است، آیا باز جانشین شدن کامل به جای ناقص است بدون آنکه آن ناقص واقعاً تبدیل به این کامل شده باشد؟ یا همان است که واقعاً یک حرکت طبیعی کرده است؟ اینجا هم باز همینطور است [یعنی جانشین شدن کامل به جای ناقص است.]

این است که از دیدگاه فلسفی اگر انسان دقت بکند میبیند تکامل واقعی فقط و فقط در انسان پیدا میشود، چون انسان است که یک موجود طبیعی و تکوینی است، یک موجود طبیعی است با یک نیروی طبیعی متکامل. [سایر اشیاء] هم موجود طبیعی هستند ولی اگر تکاملی پیدا کنند نه در این جهتی است که ما تکامل میگوییم. مثلًا آهن هم یک موجود طبیعی است ولی تکامل یک موجود طبیعی در جهت طبیعی خودش غیر از تکاملی است که ما الآن در جنبه ابزاری داریم میگوییم. آهن به عنوان یک موجود معدنی شاید در طول چندین هزار سال تبدیل بشود به یک فلزی در یک درجه بالاتر. ولی این تکامل طبیعی که در طبیعت پیدا میشود غیر از تکاملی است که ما در ابزار تولید میگوییم که تکاملی است مربوط به ما، یعنی در رابطهاش با ما تکامل است، یعنی کار ما را بهتر انجام میدهد.

این یک مسئلهای بود که در اینجا ما خواستیم عرض بکنیم که معنا و مفهوم تکامل روشن بشود. در جلسه پیش عرض کردیم که اینها در میان تکاملها تکامل انسان را در نظر نمیگیرند و حال آنکه این خودش یک عامل بسیار اساسی و یک عامل بسیار مؤثر