بنابراین وحدت و عدالتی که ما نداشتهایم همان وحدت و عدالت ایده آلی است که باید داشته باشیم. در آن مواردی هم که انگشت میگذاریم و میگوییم نداشتیم، راست میگوییم اما در همان حال باز میبینیم اینقدر وحدتها و عدالتها [وجود داشته که ما بیخبر بودهایم.] مثلًا ما طبقات بالای جامعه را میبینیم که اینها چقدر ظالم و ستمگر بودند، اما جامعه که فقط اینها نیستند. وقتی که انسان در بطن و متن جامعه برود میبیند چقدر انسانیتها در میان مردم وجود دارد که بعد آدم میفهمد که اصلًا این جامعه که باقی مانده از برکت اینها بوده است. آنها عامل فنای جامعه بودند و اینها عامل بقای جامعه، و حتماً این عامل بقا بر عامل فنا برتری داشته و الّا جامعه باقی نمیماند.

سوسیالیسم، یک امر اختیاری

مطلب دیگری که اینجا لازم است گفته شود این است: آیا روی فرضیه ما درباره سوسیالیسم، سوسیالیسم یک امر اختیاری برای بشر میشود؟ بله، میتواند امر اختیاری باشد؛ چون سوسیالیسم به عدالت و وحدت برگشت. این عدالت و وحدت با مقیاسی- البته با همان عرض عریض و همان نوسانی که عرض کردیم- در هر جامعهای امکان به وجود آوردنش هست، اختصاص به یک جامعه معین ندارد. چیزی که هست عدالت را سه گونه تفسیر میکنند که ما در عدل الهی ذکر کردهایم: گاهی میگویند عدالت یعنی مساوات کامل میان افراد، همان اصل «کار به قدر استعداد و خرج به قدر احتیاج» که در کمونیسم میگویند نه در سوسیالیسم، و آن اینکه همه اجباراً برابر باشند: همه یک جور و در یک حد لباس بپوشند، همه یک جور غذا بخورند، همه از یک نوع مسکن استفاده کنند، همه از یک نوع مرکب استفاده کنند و همه از تمام مواهب زندگی یک جور استفاده کنند، همه هم کار بکنند. البته شک ندارد که اگر این [مساوات] به صورت یک امر اختیاری باشد یعنی درجه تکامل اخلاقی و روحی انسانها به این حد برسد که خودشان انتخاب کنند، این جامعه ایده آل است. ولی اگر ما بخواهیم افراد را مجبور به این کار بکنیم نوعی ظلم و بیعدالتی است، چرا؟ برای اینکه یک فرد بیشتر میتواند کار بکند و یک فرد کمتر. اگر آن که بیشتر کار میکند خودش نخواهد مازاد کار خود را به دیگری بدهد، ما به زور از او بگیریم به دیگری بدهیم، این خودش نوعی ظلم است. این است که اگر بعضی گفتهاند