تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ١٨٧ - شرح آيات

آخته بالاى سرش ايستاده بودم و خنده‌ام گرفت به آن مرد بيچاره كه چنين مرغى را گواهى بر كشتن خويش گرفته بود. پس خليفه گفت: آرى، قطا گواهى خود را ابلاغ كرد و فرمان داد تا سفره را برچيدند و نطع را گستردند و شمشير را حاضر كردند و گردن او را قطع كرد.

وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُرى‌ «و سعى و كوشش او به زودى ديده خواهد شد.» در اين آيه با اين انديشه آشنا مى‌شويم كه هر كوشش كه آدمى به آن مى‌پردازد، حيثيّت و وجودى مادّى پيدا مى‌كند، و كلمه پاكيزه و ايستار شجاعانه و نشاط و فعاليت سالم، همه به صورت شي‌ء ملموس درمى‌آيد كه انسان آن را مى‌بيند. و كلمه پليد و ايستار همراه با هول و هراس و تباهى نيز به همين گونه است.

آيا نهضتهاى مباركى را ديده‌اى كه سبب اشاعه پيدا كردن فضيلت و كشت صلح و صفا و ساخته شدن تمدنها مى‌شود، و همه آنها در اصل به صورت دعوتهايى صالح و تلاشهايى پاكيزه بوده است؟

و به همين گونه بلاها و گرفتاريهايى كه در اين جا و آن جا نصيب بشريت شده، در اصل كلمات پليد يا تلاشهايى فساد انگيز بوده است.

معنى مسئوليت در دنيا چه چيز جز رسيدن بازتاب كوشش بشر به او مى‌تواند باشد، پس هر كه در مقابل ستمگرى مقاومت كند، روزگارى در سايه دادگرى زندگى خواهد كرد، و هر كه ساعتى از چنين مقاومت گرفتار ترس شود، گرفتار خوارى و ستم حاصل شده از آن خواهد شد. و ملتى كه در ساختن تمدنى فعاليت كند، مدتى دراز در سايه آن به تنعم خواهد رسيد، و ملت ديگرى كه تنبلى نشان دهد/ ١٩٠ هميشه مجبور به زيستن در كانونى از عقبماندگى و تباهى خواهد بود.

مرور زمان بر سعى و كوشش آدمى از آن نمى‌كاهد بلكه سبب رشد و نمو آن مى‌شود يا لا اقل آن را به صورت كامل نگاه مى‌دارد.

ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ الْأَوْفى‌ «و سپس پاداش به او داده مى‌شود با پاداشى تمامتر و كاملتر.»