جهان است پيرو نظام است، يا اين كه علم نوين اين نظام را به اثبات رسانده است، پس خوب است به سخن هايزنبرگ عالم فيزيك گوش فرا دهيم كه درباره نظام ذره و اتوم چنين گفته است: براى ما اين امكان وجود ندارد كه/ ٤٤١ به صورت دقيق كميت حركتى را كه اين جسم كوچك ساده انجام مى‌دهد اندازه بگيريم و در عين حال جايگاه آن را در موج مربوط به آن بنا بر مكانيك موجى تعيين كنيم كه واضع آن لوئى دوبروى است، چه هر قدر كه اندازه‌گيرى جايگاه آن دقيقتر باشد اين اندازه در تعديل اندازه حركت آن تأثير مى‌گذارد، و بنا بر آن در تعديل سرعت ذره به صورتى كه ديگر خبر دادن از آن غير ممكن مى‌شود، و هر چه بيشتر در اندازه گيريها دقت به خرج دهيم، از واقعيت موضوعى دورتر مى‌شويم.

اين درباره اتومى است كه بعضى آن را مبدأ نظام در بى نظامى خوانده‌اند.

و اما در كهكشان كه بزرگترين واحد وجودى است، جديدترين نظريه‌ها اين امر را به اثبات رسانيده است كه با وجود موجود بودن نظامى هماهنگ در آنها، فرصت گسترده‌اى براى آن چيز وجود دارد كه ما آن را به نام تصادف مى‌خوانيم. [١٢٣] پس نظام همه چيز نيست تا آن را پروردگار خودمان محسوب داريم- چه آن علاوه بر اين دليل است بر وجود داناى عزيز و توانايى كه آن را مقدّر كرده است، به همان گونه كه اثر بر مؤثّر دليل است- و بنا بر اين اراده‌اى بر بالاى نظام وجود دارد كه آن را به جريان مى‌اندازد يا، هر وقت كه بخواهد كه همين خواستن اراده خدا نام دارد، آن را از جريان باز مى‌دارد، و خدا در هر سنّت و نظامى سوراخى قرار داده است كه راهنماى به او است، و همين آب باران گوارا را پروردگارمان، اگر بخواهد، به صورتى درمى‌آورد كه شورتر از نمك باشد و ما نتوانيم آن را بياشاميم، يا سببى از زندگى را به وسيله‌اى براى مرگ و هلاك تبديل مى‌كند.

لَوْ نَشاءُ جَعَلْناهُ أُجاجاً «كه اگر بخواهيم آن را بسيار شور مى‌سازيم.» پروردگار ما بر اين توانايى دارد كه در آن حالت كه آب در ابر است يا در

[١٢٣] - نگرشى نو بر انديشه اسلامى ترجمه حميد رضا آژير، از مؤلف، ص ١٨٩، ١٨٨.