از نعمتهاى پروردگار، در آيه ١٥ چنين مى‌گويد وَ أَلْقى‌ فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ وَ أَنْهاراً وَ سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ* وَ عَلاماتٍ وَ بِالنَّجْمِ هُمْ يَهْتَدُونَ* أَ فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لا يَخْلُقُ أَ فَلا تَذَكَّرُونَ* وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها إِنَّ اللَّهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ‌ «و در زمين لنگرهايى افكند تا از كج شدن شما جلوگيرى شود، و نهرها و راههايى كه راهنماى شما باشد* و نشانه‌هايى، و ستارگانى كه از آنها راه خود را پيدا كنند* آيا آن كس كه مى‌آفريند همچون كسى است كه نمى‌آفريند، پس چرا اينها را به ياد نمى‌آوريد؟* و اگر بخواهيد نعمتهاى خدا را بشماريد توانايى آن را نداريد، و خدا آمرزنده مهربان است».

بنا بر اين مهمتر از راهيابى از طريق راهها در زمين، و از طريق ستارگان به شناخت راهها براى رسيدن به هدفهايى محدود، و همچنين مهمتر از شناختن شماره نعمتها، آن است كه انسان از اين راه به پروردگار خودش عزّ و جلّ هدايت شود. و بشرى كه به پروردگار خويش كفر مى‌ورزد يا براى او/ ٢٩٦ در بحبوحه اين نعمتها شريك قايل مى‌شود، چه بسيار ستمگر و نادان است! و براى آن كه از اندازه گمراهى آنان آگاه شوى، كافى است به اين گفته انكار آميزشان توجه كنى كه گفتند وَ مَا الرَّحْمنُ‌ «رحمن چيست»؟!!، و ممكن است كه ما چنين نگوييم، يا منكر نعمتهاى خدا نشويم، ولى غالبا با كردار و رفتار خويش آنها را تكذيب مى‌كنيم، و همچنين با غفلت ورزيدن از سپاسگزارى از او.

همه آفريدگان تجلّيهايى از رحمت خدايند، و وجه و جهت او اين است

وَ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَ الْمَغْرِبُ فَأَيْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ واسِعٌ عَلِيمٌ‌ «و خاور و باختر از آن خدا است و به هر جهت كه رو كنيد، همان جا وجه خدا است، و خدا گشايشگر دانا است»، [١٨] ولى در آن هنگام كه انسان گمراه مى‌شود، نه تنها از طريق آثار نمى‌تواند به شناختن رحمت پروردگار خويش و سپاسگزارى او توفيق حاصل كند، بلكه نعمتها را وسيله‌اى براى افزودن بر تكذيب خويش قرار مى‌دهد، پس چون‌

[١٨] - البقرة/ ١١٥.