را آفريده است، پس چرا/ ٤٣٦ در قدرت او براى بعث كه زنده كردن ديگرى همچون زنده كردن دربار اول است شك و ترديد مى‌كند؟ أَ لَمْ يَكُ نُطْفَةً مِنْ مَنِيٍّ يُمْنى‌* ثُمَّ كانَ عَلَقَةً فَخَلَقَ فَسَوَّى* فَجَعَلَ مِنْهُ الزَّوْجَيْنِ الذَّكَرَ وَ الْأُنْثى‌* أَ لَيْسَ ذلِكَ بِقادِرٍ عَلى‌ أَنْ يُحْيِيَ الْمَوْتى‌ «مگر چكه‌اى از منى ترشح شده نبود* كه سپس همچون خونى بسته شد كه او را آفريد و بياراست* و از او دو جفت زن و مرد به وجود آورد؟* آيا بر آن توانايى ندارد كه مردگان را زنده كند؟!». [١١٥] آرى، او قادر است، و ايجاد نخستين براى آن بسنده است كه اين حقيقت سپرده شده به عقلها و فطرتهاى ما را همچون يادآورى براى قدرت او در بعث مردگان در روز قيامت مورد استفاده قرار دهد.

دعوت او در اين جا به اين يادآورى، بعد از گفته‌اش‌ فَلَوْ لا تُصَدِّقُونَ‌ آيه ٥٧ ما را به آن رهبرى مى‌كند كه فاصله ميان انسان و تصديق او به خدا و به روز ديگر بسيار نزديك است و نيازى به تذكر ندارد، و اين از اين راه توجه به مقياسهاى عقلى او حاصل مى‌شود كه به وسيله آنها به فعاليتهاى حياتى خود مى‌پردازد.

[٦٣- ٦٤] قرآن كريم توجه ما را به آيه ديگرى جلب مى‌كند كه اگر در آن درست بينديشيم ما را به آفريدگار لطيفمان عزّ و جلّ هدايت مى‌كند كه براى آفريدگان خويش در همه چيز تجلّى پيدا مى‌كند تا در هيچ چيز نسبت به او جاهل نباشند، و آن آيه مربوط به كشاورزى است كه از يك سو ما را بيشتر به پروردگارمان آشنا مى‌كند، و از سوى ديگر صورتى آشكار و نزديك به واقعيت بعث و نشور در برابر ما قرار مى‌دهد، در آن جا كه بذر را در خاك قرار مى‌دهيم، و طولى نمى‌كشد كه پس از آب دادن به آن مى‌رويد و به صورت گياهى از خاك سر برمى‌آورد، سپس ساق پيدا مى‌كند و بر آن مى‌ايستد كه اين همه حكايت كننده از زندگى با همه رونق و شكوه آن است.

أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ‌ «آيا آنچه را كه كشت مى‌كنيد ديده‌ايد؟» از درختان و گياهان سخن نمى‌گويد، بدان جهت كه ساخته نشدن آنها به‌

[١١٥] - القيامة/ ٣٧ تا ٤٠.