تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٥٩ - شرح آيات

دست ما مسلم است و بنا بر اين از جانب خدا است، بلكه از چيزى با ما سخن مى‌گويد كه به دست خود زراعت مى‌كنيم و زمين را شخم مى‌زنيم و دانه را در آن مى‌كاريم، و مقصود از رؤيت و ديدن در آيه ديدن با بصيرت است به همان‌گونه كه در آيات ٥٨ و ٦٨ و ٧١ نيز به همين معنى آمده بود، و پس از آن كه بدين معنى ديديم بر ما لازم است كه به اين پرسش پاسخ دهيم

أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ‌ «آيا شما آن را كشت مى‌كنيد يا كشت كننده آن ماييم؟»/ ٤٣٧ در آن هنگام كه ديده و بينش خويش را به كار بيندازيم و بر حقيقت واقعى كه در زراعت صورت پذير مى‌شود و هزاران عامل و قانون در آن به كار مى‌افتد كه ما نسبت به بيشتر آنها نادانيم، و ايجادكننده آنها ما نيستيم، به تأكيد بر ما معلوم مى‌شود كه زراعت كننده خدا است، و نقش ما در اين زراعت جز شخم زدن و دانه افشاندن و آبيارى كردن و نظاير اينها نيست، و اين همه به نعمتها و حول و قوه او صورت پذير مى‌شود.

در آن هنگام كه رؤيت انسان صاف و پاك و بصيرت و بينش او آشكار مى‌شود، قدرت خدا و تدبير او را احساس مى‌كند، و به اندازه گسترش قدرت و حسن تدبير او پى مى‌برد، بالخاصه در مزرعه‌ها كه آيات آفرينش آنها را احاطه كرده و با آب و هوا و خاك و آب همكارى دارد و با رشد گياه و زيبايى و تجليات قدرت الاهى در آن به همزيستى مى‌پردازد.

نصوص دينى مؤمنان را به آن تشويق مى‌كند كه هنگام كار كردن در كشاورزى با اين بصيرت عمل كنند، و امام ابو عبد اللَّه (ع) گفته است: «چون خواهى كه به كار كشتن دانه‌اى بپردازى، مشتى از آن را بگير و رو به قبله بايست و دو آيه ٦٣ و ٦٤ را سه بار بخوان و سپس سه بار بگو: بلكه خدا زارع است، و آن گاه بگو: خدا آن را مبارك كناد، و در آن سلامتى را روزى ما كناد، و سپس مشت‌