تفسير هدايت - المدرسي، السيد محمد تقي - الصفحة ٤٦٢ - شرح آيات

از اين راه كمى از اندوه خود بكاهد.

نظرهايى كه مفسران درباره اين آيه ابراز داشته‌اند، نزديك به همين معنى است، چنان كه گفته‌اند كه معنى تفكهون، تعجب مى‌كنيد، يا گرفتار ندامت شده‌ايد، يا يكديگر را براى آنچه بر سرتان آمده است ملامت مى‌كنيد است، [١٢١] و شايد معنى اخير نزديكتر باشد، و آنچه پس از اين مى‌آيد مؤيد آن است، چه آنان مى‌گفتند

إِنَّا لَمُغْرَمُونَ‌ «ما از زيانديدگانيم.» در لغت غرم به معنى زيان ديدن در تجارت است، و نيز مالى است كه انسان آن را به اكراه تسليم كند (غرامت، تاوان، [١٢٢] پس خدا بر آن توانايى دارد كه كشته‌ها را خشك و بى حاصل سازد، و دادن غرامتى را بر ما لازم سازد، از اين راه كه آبى بر آن از آسمان فرو ريزد كه كشتزارها را غرق كند، يا گروهى ملخى را بر سر زراعت فرستد كه هيچ چيز از آن باقى نگذارد، يا موشهايى را مأمور كند كه تر و خشك آن را از ميان ببرند و ما خود را غرامت ديده و زيان كشيده بيابيم، ولى اگر از راه درست بينديشيم، متوجه خواهيم شد كه خسارت تحميل شده بر ما تصادفى نيست، بلكه به اراده كسى است كه هر چه خواهد مى‌كند و هر وقت و به هر گونه كه بخواهد به ما روزى مى‌رساند يا روزى را از ما بازمى‌دارد.

بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ‌ «بلكه ما ناكامانيم.» بنا بر اين روزيهاى ما را كسى تقسيم مى‌كند كه آفريدگار سبحانه و تعالى است، و چون او زارع است، ناكامى به دست او است، پس چرا بايد به او شرك ورزيم يا كافر شويم؟ و چون اراده او نافذ است، هيچ مانعى او را از آنچه بخواهد بازنمى‌دارد، پس چرا بايد در بعث و رسيدن به جايى كه آفرينشى دوباره پيدا كنيم شك و ترديد روا داريم؟ آيا همين گونه تفكر ما را به/ ٤٤٠ تصديق به خدا و پذيرفتن‌