الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٩٤ - مسئله اول بيان شروط ضمير فصل

معرفه باضافه مى‌باشد.

سپس مصنّف مى‌گويد:

در تضعيف كلام ابن خبّاز اينطور گفته شده كه لازمه گفتار وى اينست كه ضمير فصل با فعل ماضى نيز بيايد چه آنكه وى گفته در امتناع دخول الف و لام فرقى نيست بين اينكه عارضى بوده يا ذاتى باشد مانند فعل مضارع و پرواضح است كه فعل ماضى نيز همچون فعل مضارع ذاتا از قبول الف و لام اباء و امتناع دارد و بهر تقدير اين قول رأى سهيلى است يعنى وى ذكر ضمير فصل با فعل ماضى را تجويز كرده چه آنكه در ذيل آيه شريفه:

انّه هو اضحك و ابكى و انّه هو امات و احيى و انّه خلق الزوجين‌ ( او است كه مى‌خنداند و مى‌گرياند، مى‌ميراند و زنده مى‌گرداند و زن و شوهر را مى‌آفريند) گفته است:

در دو فقره اوّل و دوّم ضمير فصل آمده ولى در سوّمى اين ضمير آورده نشده و سرّ آن اينست كه:

برخى از جهّال و نادانان خنداندن و گرياندن، ميراندن و زندن كردن را بغير خداوند منتسب مى‌دانند چنانچه نمرود مى‌گفت: انا احيى و اميت (من زنده كرده و مى‌ميرانم) لذا حقتعالى براى ابطال كلام ايشان اين افعال را فقط بخود نسبت داده و از ديگران سلب فرموده است.

امّا خلقت و آفرينش زوجين را چون احدى ادّعاء نكرده از اينرو تأكيد و تثبيت آن لزومى نداشته لذا حقتعالى در اين آيه ضمير فصل را ذكر نفرموده.

و چنانچه ملاحظه مى‌كنيم وى بطور صريح ضمير در « انّه هو اضحك و امات» را ضمير فصل دانسته است با اينكه فعل بعد از آن بصيغه ماضى است.

سپس مصنّف مى‌گويد:

در اثبات و تقويت رأى جرجانى برخى به آيه شريفه: و يرى الّذين اوتوا العلم الّذى انزل اليك من ربّك هو الحقّ و يهدى‌ ( و آنانكه اهل معرفت و دانش گرديدند يقين داشتند قرآنيكه بر تو نازل شده از جانب پروردگارت بوده كه بحقّ‌