الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٧٠ - مخالف بودن ضمير شأن و قصه با قاعده و وجوه آن

مفرد است ضمير جمع راجع است مى‌گوئيم « سماء » در معناى جنس بوده و به جنس اگر ضمير جمع رجوع كند اشكالى ندارد زيرا از نظر معنا با جمع نيز سازش دارد.

قوله: جمع سماءة: يعن شيئ مرتفع و فوق الرّأس.

قوله: و الوجه العربى: يعنى و الوجه الصّحيح.

قوله: و يؤوّل: ضمير نائب فاعلى به كلام زمخشرى راجع است.

قوله: على انّ مراده: يعنى مراد زمخشرى.

قوله: على انّ سبع سموات بدل: يعنى بدل است از ضمير « هنّ » .

قوله: و ظاهر تشبيه بربّه رجلا يأباه: ضمير مجرورى در « تشبيهه » به زمخشرى راجع بوده و ضمير منصوبى در « يأباه » به بدل راجع است و وجه اباء نمودن تشبيه بدليّت را اينستكه در مثال « ربّه رجلا» رجل تمييز است نه بدل پس تشبيه نيز مقتضى است در آيه نيز چنين باشد.

متن:

السّادس‌

ان يكون مبدلا منه الظّاهر المفسّر له، ك « ضربته زيدا» قال ابن عصفور:

اجازه الاخفش و منعه سيبويه، و قال ابن كيسان: هو جائز باجماع، نقله عنه ابن مالك، و ممّا خرّجوا على ذلك قولهم « اللّهمّ صلّ عليه الرّؤوف الرّحيم» و قال الكسائى: هو نعت، و الجماعة يأبون نعت الضّمير، و قوله:

و قال سيبويه: هو باضمار اذمّ و قولهم « قاما اخواك، و قاموا اخوتك، و قمن نسوتك» و قيل: على التّقديم و التّأخير، و قيل: الالف و الواو و النّون احرف كالتّاء فى « قامت هند» و هو المختار.

ترجمه:

موضع ششم‌

مورد ششم از موارد عود ضمير بر متأخّر رتبى و لفظى آنجائى است كه‌