الکلام الغنی؛ شرح فارسی بر باب چهارم مغنی - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٢٥٦ - جاهائى كه ضمير بر متأخر لفظى و رتبى عود مىكند

اسم متنازع فيه يعنى « اخواك » فاعل هردو مى‌باشد و بدين ترتيب در متنازع اوّلى يعنى « قام » ضميرى نيست تا به « اخواك » راجع بوده و در نتيجه اضمار قبل از ذكر لازم بيايد.

شرح‌

قوله: ان يكون مرفوعا: ضمير در « ان يكون» به ضمير راجع است.

قوله: يمنعون من ذلك: مشار اليه « ذلك » .

قوله: فقال الكسائى يحذف الفاعل: مقصود از « فاعل » فاعل عامل اوّلى است، بنابراين فاعل از نظر كسائى اسم ظاهرى است كه حذفشده لذا اصل در جفونى و لم اجف الاخلاء الخ جفانى الاخلاء و لم اجف الاخلاء مى‌باشد، سپس فاعل جفانى يعنى « الاخلاء » حذف گرديد.

قوله: قال الفرّاء يضمر: يعنى فاعل عامل اوّلى ضمير بوده و مؤخّر مى‌باشد، بنابراين در مثال مذكور تقدير عبارت چنين مى‌شود: جفانى و لم اجف الاخلاءهم.

قوله: و يؤخر عن المفسّر: مقصود از مفسّر (بكسر سين) در مثال « الاخلاء » مى‌باشد.

و سرّ اينكه فرّاء ضمير را از مفسّر مؤخّر قرار مى‌دهد آنستكه بدين ترتيب از عود ضمير متأخّر فرار كرده باشد.

متن:

و الثّالث‌

ان يكون مخبرا عنه فيفسّره خبره نحو «انهى الّا حياتنا الدّنيا» قال الزّمخشرى: هذا الضّمير لا يعلم ما يعنى به الا بما يتلوه، و أصله: ان الحياة الّا حياتنا الدّنيا، ثمّ وضع هى موضع الحياة لانّ الخبر يدلّ عليها و بينها قال: و منه:

و « هى العرب تقول ما شاءت» قال ابن مالك: و هذا من جيّد كلامه،