إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٥٠١ - آيا سعادت و شقاوت از ذاتيات انسان هست

الماهيّت، عبارت از ذاتى شى‌ء هست پس در كلّيّات خمس كه شما ذاتى را ذكر مى‌كنيد از دايره ماهيّت و اجزاء ماهيّت تجاوز نمى‌شود.

ب: وقتى كلمه و عنوان ذاتى در منطق در باب برهان استعمال شود معناى وسيع‌ترى پيدا مى‌كند و علاوه بر ماهيّت و اجزاى ماهيّت، لوازم ماهيّت هم عنوان ذاتى پيدا مى‌كند مانند زوجيّت، نسبت به اربعه.

شما كه مى‌گوئيد زوجيّت، لازمه ماهيّت اربعه است، مفهومش اين است كه وقتى اربعه را تصوّر مى‌كنيد، زوجيّت هم به عنوان يك لازم لا ينفك، ملازم با اربعه هست امّا زوجيّت، ماهيّت اربعه نيست بلكه لازمه ماهيّت آن مى‌باشد.

پس بر ماهيّت، اجزاى ماهيّت و لوازم ماهيّت، عنوان ذاتى منطبق است.

سؤال: مفهوم و معناى «الذّاتى لا يعلّل» چيست به عبارت ديگر چرا ذاتى نياز به علّت ندارد.

براى پاسخ به سؤال مذكور، ابتداء به ذكر مقدّمه‌اى مى‌پردازيم كه قبلا هم به نحو مشروح، آن را بيان نموده‌ايم كه:

هر محمولى را كه براى يك موضوع ثابت مى‌كنند از سه صورت، خارج نيست:

١- گاهى جانب ثبوت محمول براى موضوع ضرورت دارد. ٢- گاهى جانب عدم محمول براى موضوع ضرورى است. ٣- و گاهى نه جانب وجود ضرورت دارد و نه جانب عدم، يعنى موضوع هم با وجود محمول، سازگار است و هم با عدم آن.

از سه صورت مذكور كدامش نيازمند به علّت است؟

اگر محمول براى موضوع ضرورى الثّبوت باشد به‌نحوى‌كه امكان انفكاك، بين آنها نباشد در اين صورت، نيازى به علّت وجود ندارد و معنا ندارد كه كسى سؤال كند چرا آن محمول براى آن موضوع ثابت است زيرا محمول، ضرورى الثّبوت است شما وقتى مى‌گوئيد «الانسان انسان» يا «الانسان حيوان» اگر از شما سؤال شود مادّه و هيئت قضيه مذكور چيست خواهيد گفت آن قضيّه، ضروريّه است يعنى ثبوت حيوانيّت براى انسان‌