إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٢٣٠ - نقد و بررسى كلام مرحومين علمين صاحب معالم و قوانين قدس سرهما

روش ساير اصوليّين- صاحب معالم و قوانين- بحث و كلام آنها را نقد و بررسى نموده‌اند كه:

محصّل كلام صاحب معالم‌ اين است كه قيد وحدت در موضوع له لفظ، مدخليّت دارد يعنى موضوع له يك لفظ، فقط معناى آن نيست بلكه موضوع له عبارت است از معناى لفظ، مقيّدا به اينكه قيد وحدت همراهش باشد مثلا هنگامى كه واضع در صدد وضع لفظ عين بوده يك مرتبه آن را براى عين جاريه وضع نموده منتها مقيّدا به اينكه آن معنا تنها باشد و معناى ديگرى همراهش نباشد بنابراين استعمال لفظ در اكثر از معنا- به عنوان حقيقت نه مجاز- جائز نيست.

اشكال مصنّف بر كلام صاحب معالم اين است كه شما به چه دليل مى‌گوئيد قيد وحدت در موضوع له مدخليّت دارد آيا كتاب لغت يا واضعى چنين مطلبى را بيان كرده، بدون دليل، نمى‌توان چنين مطلبى را بيان نمود كما اينكه نمى‌توان گفت قيد وحدت در موضوع له مدخليّت ندارد امّا شرط «وضع» است يعنى واضع در مقام وضع ما را ملزم نموده كه در حال استعمال، لفظ را در معنا به تنهائى استعمال كنيم.

كلامى هم صاحب قوانين‌ دارند كه محصّلش اين است كه:

ايشان توجّه داشته‌اند كه بيان صاحب معالم، قابل قبول نيست امّا درعين‌حال با دو مقدّمه نتيجه گرفته‌اند كه استعمال لفظ در اكثر از معنا جائز نيست:

١- سؤال: هنگام وضع لفظ كه واضع، معنا را در نظر گرفته آيا همراه معنا مطلب ديگرى هم ملحوظ بوده يا نه مثلا وقتى او عين جاريه را تصوّر كرده، همراه آن معنا چيز