إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٩٠ - دليل سوم جبريه

خلق تصوّر مى‌كنيد، بدون اينكه ديگر اراده و مقدّمات آن لازم باشد و در «تصديق» به فايده هم مطلب همان‌طور است كه:

«تصديق» عبارت از اذعان نفس است و انسان در تحقّق آن صفت نفسانى اصلا اضطرار ندارد و چنانچه كسى بگويد من در تصديق به فائده، مجبور بودم، كلامش مسموع و مقبول نيست همان‌طور كه انسان در تصوّراتش مختار هست در تصديقاتش هم آزاد مى‌باشد و تحقّق تصديق، نيازى به اراده و مقدّمات چهار يا پنج‌گانه ندارد يعنى لزوم و معنائى ندارد كه انسان، ابتداء تصديق به فايده را تصوّر كند، سپس تصديق به فايده تصديق نمايد و به دنبالش هيجان و رغبت برايش پيدا شود و ...

نتيجه: در تحقّق اعمال اختياريّه خارجيّه، «اراده» و مقدّمات آن لازم است امّا در اعمال اختياريّه نفسانى نيازى به اراده و مقدّمات آن نيست بلكه بنا بر همان قدرت الهى و همان قدرتى كه خالق متعال به نفس انسان، عنايت كرده- و نفخت فيه من روحى- انسان، قدرت خالقيّت، ايجاد تصوّر، تصديق و ايجاد اعمال اختياريّه نفسانى را دارد.

با توجّه به بررسى مذكور درباره تصوّر، دو نتيجه مى‌گيريم: ١- بلا اشكال، تصوّر، عمل اختيارى انسان است و او، اضطرارى به تصوّر ندارد ٢- درعين‌حال كه آن عمل نفسانى اختيارى هست امّا معناى اختياريّت، اين نيست كه مسبوق به اراده و مقدّمات آن باشد.

اكنون كه حقيقت امر درباره اعمال نفسانى مانند تصوّر و تصديق براى شما مشخّص شد به ادامه بحث درباره «اراده» مى‌پردازيم كه:

همان‌طور كه «تصوّر و تصديق» از امور نفسانى هستند، اراده هم يك عمل نفسانى اختيارى است.

اگر اراده، يك امر اختيارى هست پس بايد آن امر اختيارى، مسبوق به اراده باشد و قبل از آن، اراده‌اى محقّق شده باشد.- پس شبهه يا دليل سوّم جبريّه صحيح و به‌جا هست-