إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٤٨٣ - دليل سوم جبريه

كسى نگفته كه چربى روغن به‌سبب غير خودش هست سؤال، اين است كه: روغن از كجا آمده و آن امر حادث مسبوق به عدم از كجا و به چه طريقى تحقّق پيدا كرده و علّت موجده آن چيست؟

خلاصه: پاسخ اوّل از شبهه و دليل سوّم جبريّه صحيح نيست.

جواب دوّم: مربوط به مرحوم آقاى آخوند مى‌باشد كه‌:

اراده، بدون مقدّمه، حاصل نمى‌شود بلكه نياز به مبادى و مقدّمات دارد، ابتداء بايد شى‌ء مراد، تصوّر شود و مورد التفات قرار گيرد سپس توجّه به آثار، خواص و تصديق به فايده آن كرد و به دنبال آن، ميل، هيجان و رغبت محقّق شود و بعد هم شوق مؤكّد به نام اراده حاصل شود.

اين‌چنين نيست كه تمام مقدّمات اراده به صورت اضطرار، تحقّق پيدا كند بلكه بعضى از آنها در اختيار خود انسان هست.

مثلا شما مى‌توانيد در دنبال تصوّر فلان شى‌ء- كه گاهى هم تصوّرش غير اختيارى است- تصديق به فايده آن بكنيد يا اينكه تصديق به فايده و خواص آن ننمائيد.

مثلا وقتى فلان موضوع محرّم در ذهن شما تصوّر شد، شما مى‌توانيد در مقام تصديق، جهات مختلف آن را ملاحظه كنيد كه از يك طرف، آن عمل، داراى لذات حيوانى و خوشى‌هاى زودگذر است و از طرف ديگر، ذهن خود را متوجّه عقوبات اخروى آن كنيد و مثلا به اين آيه‌ «فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ» توجّه نمائيد كه ناظر به اين است كه اگر انسان، عمل نيك يا بدى را به اندازه سنگينى «ذرّه» انجام دهد، نفس آن عمل را مى‌بيند.

پس تمام مبادى و مقدّمات اراده، غير ارادى نيست كه در نتيجه، اراده هم يك امر