إيضاح الكفاية - فاضل لنكرانى، محمد - الصفحة ٣٤١ - اشكال مصنف بر كلام صاحب فصول

و ان كان المقيّد بما هو مقيّد على أن يكون القيد داخلا، فقضيّة (الإنسان ناطق) تنحلّ في الحقيقة الى قضيّتين إحداهما قضيّة (الإنسان إنسان) و هي ضروريّة، و الأخرى قضيّة (الإنسان له النّطق) و هي ممكنة (١)

در فرض مذكور، قضيّه حمليّه «الانسان ضاحك‌» به اين صورت درمى‌آيد:

«الانسان انسان له الضّحك» لكن قيد و وصف مذكور- له الضّحك- خارج از دائره محمول است، محمول، عبارت است از «انسان» البتّه تقيّد انسان به ضحك، يك امر تبعى و آلى و داخل در دائره محمول است اما قيد- له الضّحك يا له الكتابة- خارج از محمول است.

نتيجه: اگر محمول قضيّه را به نحو مذكور، تصوّر كنيم، حق با محقّق شريف است زيرا قضيّه ممكنه خاصّه به ضروريّه، انقلاب پيدا مى‌كند چون مادّه قضيّه، قبل از تجزيه و تحليل مزبور از نظر منطق «امكان» بود امّا وقتى مصداق شى‌ء را در معناى مشتق اخذ كرديم و گفتيم معناى قضيّه «الانسان ضاحك انسان له الضّحك است» و محمول را «انسان» قرار داديم و قيد «له الضّحك» را خارج از دائره محمول به حساب آورديم قضيّه مزبور به «الانسان انسان» منقلب مى‌شود كه قضيّه اخير، ضروريّه است و قضيّه ضروريّه‌اى واضح‌تر از «الانسان انسان» نداريم زيرا در قضيّه مزبور، موضوع، عين محمول هست و شى‌ء بر خودش حمل شده كه در فرض مذكور، حق با محقّق شريف است امّا بيان مزبور، صرف فرض است و با واقعيّت تطبيق نمى‌كند بلكه چيزى كه با واقعيّت تطبيق مى‌كند اين است كه اكنون به توضيح آن مى‌پردازيم.

(١)- ب: اگر محمول مقيّد چنين باشد كه: هم ذات محمول و هم قيد بر موضوع،